به نقل از اقتصادنیوز، در صف نانوایی، قیمت ها دیگر فقط روی تابلو نوشته نمی شوند؛ روی تصمیم روزانه خانوار هم حک می شوند. یک خانواده کارگری که تا دیروز نان را مطمئن ترین قلم سفره می دانست، امروز باید پیش از خرید، میان چند پرسش ساده اما تلخ انتخاب کند: نان یارانه ای پیدا می شود یا نه؟ باید چند محله دورتر رفت؟ سنگک و بربری هنوز در دسترس است یا باید به لواش و تافتون بسنده کرد؟ و مهم تر از همه، وقتی حداقل مزد ماهانه هر کارگر به محدوده 16 میلیون تومان رسیده است، فقط نان ماهانه خانوار چه سهمی از این درآمد را می بلعد؟

نان در اقتصاد خانوار ایرانی همیشه بیش از یک کالای خوراکی بوده است. در بسیاری از خانه های کارگری، وقتی گوشت، مرغ، ماهی، لبنیات و حتی تخم مرغ از سبد روزانه عقب می نشینند، نان آخرین چیزی است که باقی می ماند. اما اکنون همین آخرین پناه سفره نیز گران شده است؛ آن هم نه با شیبی آرام، بلکه با جهشی که داده های رسمی آن را تأیید می کنند.

بنا بر گزارش مرکز آمار ایران از شاخص قیمت مصرف کننده در اردیبهشت 1405، تورم سالانه گروه نان و غلات به 114.2 درصد و تورم نقطه به نقطه آن به 140.6 درصد رسیده است. به بیان ساده، خانواری که سال گذشته برای مقدار مشخصی نان عددی پرداخت می کرد، اکنون برای همان الگوی مصرف باید بیش از دو برابر هزینه کند.

صورت حساب نان؛ برای هر نفر چند؟
برای فهم فشار واقعی گرانی نان، باید از نرخ هر قرص نان عبور کرد و به هزینه ماهانه رسید. طبق برآوردهای مبتنی بر داده های هزینه و درآمد خانوار مرکز آمار، مصرف متوسط نان خانوار ایرانی در سال 1403 حدود 30.5 کیلوگرم در ماه بوده است. با در نظر گرفتن متوسط بعد خانوار حدود 3.1 نفر، مصرف سرانه ماهانه نان حدود 9.8 کیلوگرم به دست می آید. بر همین اساس، یک خانوار یک نفره ماهانه نزدیک به 9.8 کیلوگرم، خانوار دونفره حدود 19.7 کیلوگرم و خانوار چهارنفره حدود 39.4 کیلوگرم نان مصرف می کند.

در تهران، نرخ های جدید نان یارانه ای چنین اعلام شده است: لواش 2700 تومان، بربری 10 هزار تومان، تافتون 4500 تومان و سنگک 15 هزار و 500 تومان. اما عددی که در زندگی خانوار اهمیت دارد، فقط قیمت هر عدد نان نیست؛ قیمت هر کیلو نان است.

با استفاده از وزن های متعارف چانه در نرخ نامه های قبلی، قیمت تقریبی هر کیلو نان یارانه ای چنین محاسبه می شود

اگر ترکیب مصرف خانوار را بر اساس سهم متعارف انواع نان در کشور در نظر بگیریم؛ یعنی لواش در رتبه نخست، سپس بربری، تافتون و سنگک، قیمت میانگین هر کیلو نان یارانه ای حدود 19 هزار و 300 تومان به دست می آید.

با این مبنا، هزینه ماهانه نان خانوار چنین است:

این

جدول، خوش بینانه ترین تصویر بازار نان است؛ یعنی فرض می کند خانوار به نان یارانه ای دسترسی کامل دارد، وزن نان مطابق نرخ نامه است، کم فروشی یا کاهش کیفیت رخ نمی دهد و خانواده ناچار نیست برای یافتن نان مصوب، زمان و هزینه رفت وآمد بیشتری بپردازد. اما روایت بازار در بسیاری از محله های تهران، به این سادگی نیست.

مشکل اصلی خانوار کارگری فقط افزایش نرخ رسمی نیست. مسئله این است که نرخ رسمی، الزاماً همان نرخی نیست که مصرف کننده در نانوایی می بیند. در بسیاری از محله ها، پیدا کردن نانوایی عرضه کننده نان یارانه ای دشوارتر شده است. بخشی از نانوایی ها آزادپز شده اند، بخشی دیگر نان ساده را محدود عرضه می کنند و در برخی واحدها، نان کنجدی، سبوس دار، دوآتشه یا سفارشی عملاً جای نان معمولی را گرفته است.

دراین وضعیت، خانوار برای خرید نان با نرخ مصوب باید چند محله جابه جا شود، در صف های طولانی تر بایستد یا به خرید نان آزاد تن دهد. بنابراین، هزینه واقعی نان فقط قیمت روی کارتخوان نیست؛ زمان، رفت وآمد، افت کیفیت و کاهش دسترسی نیز به هزینه خانوار اضافه می شود.

معنای این جدول روشن است؛اگر خانوار چهارنفره کارگری بتواند همه نان ماهانه خود را با نرخ یارانه ای تهیه کند، نزدیک به 760 هزار تومان پرداخت می کند؛ اما اگر همان خانواده به سمت نان آزادپز ساده رانده شود، هزینه ماهانه نان می تواند از 1میلیون و700 هزار تومان عبور کند. در سناریوی نزدیک تر به قیمت های واقعی برخی نانوایی های تهران، این عدد به حدود 2 میلیون تومان می رسد؛ یعنی نزدیک به 12 درصد حداقل مزد ماهانه کارگری.

شاید در نگاه اول، عدد 2 میلیون تومانی وبیشتر برای نان ماهانه خانوار چهارنفره، در برابر اجاره خانه، درمان، حمل ونقل یا شهریه مدرسه کوچک به نظر برسد. اما مسئله نان، تکرار روزانه آن است. نان کالایی نیست که خانوار بتواند خرید آن را یک ماه به تأخیر بیندازد یا از مصرف آن صرف نظر کند. حذف نان، برای خانوار کم درآمد به معنای حذف بخشی از کالری روزانه است.

بر اساس محاسبه مصرف سرانه، هر فرد به طور متوسط حدود 328 گرم نان در روز مصرف می کند. اگر هر 100 گرم نان حدود 260 کیلوکالری انرژی داشته باشد، نان روزانه نزدیک به 850 کیلوکالری از انرژی فرد را تأمین می کند. یعنی حدود یک سوم نیاز روزانه یک بزرگسال، مستقیم یا غیرمستقیم به نان وابسته است.

درچنین شرایطی، کاهش مصرف نان فقط تغییر یک عادت غذایی نیست. اگر یک خانوار به دلیل گرانی ناچار شود مصرف نان را 20 درصد کاهش دهد، هر فرد روزانه حدود 170 کیلوکالری از انرژی دریافتی خود را از دست می دهد. این کاهش، وقتی با حذف یا کاهش مصرف گوشت، لبنیات، تخم مرغ و حبوبات همراه شود، می تواند مستقیماً به کیفیت تغذیه آسیب بزند.

دهک اول بیشتر آسیب می بیند، حتی اگر دهک دهم بیشتر مصرف کند

در تحلیل مصرف نان باید میان دو مفهوم تفاوت گذاشت: مقدار مصرف و فشار هزینه . برخی داده های هزینه و درآمد خانوار نشان می دهد مقدار مصرف برخی اقلام خوراکی، از جمله نان، در دهک های بالاتر می تواند بیشتر از دهک های پایین تر باشد. این مسئله در ظاهر ممکن است عجیب به نظر برسد، اما به معنای رفاه بیشتر نیست؛ دهک های بالاتر خانوارهای بزرگ تر، مصرف متنوع تر و امکان خرید نان باکیفیت تر یا گران تر دارند.

اما از نظر فشار معیشتی، تصویر کاملاً متفاوت است. بنا بر گزارش مرکز آمار، سهم نان و غلات در سبد هزینه ای دهک اول 9.88 درصد است؛ در حالی که همین سهم برای دهک دهم 4.67 درصد اعلام شده است. یعنی شوک قیمتی نان برای دهک اول، از نظر وزن در سبد هزینه، بیش از دو برابر دهک پردرآمد است.

به

نقل از داده های منتشرشده از سوی مرکز پژوهش های غلات در 1403، ترکیب مصرف انواع نان در خانوار شهری اینطور بوده است که لواش با حدود 34 درصد، بیشترین سهم را در مصرف نان داشته است. پس از آن بربری با حدود 26 درصد، تافتون با حدود 20 درصد و سنگک با حدود 13 درصد قرار می گیرد. این الگو نشان می دهد نان های ارزان تر و در دسترس تر، همچنان ستون اصلی مصرف خانوارند.

در میانه همین داستان، بازار دیگری نیز شکل گرفته است؛ بازاری که در آن نان دیگر قوت غالب نیست، کالای لوکس است. در اپلیکیشن ها و فروشگاه های آنلاین، نان می تواند با سبوس، مغزها، کنجد فراوان، خشکبار، طعم دهنده های خاص و بسته بندی متفاوت عرضه شود. سنگک هایی که در این بازار از 200 هزار تا 500 هزار تومان قیمت می خورند و بربری های پرکنجدی که تا حدود 200 هزار تومان فروخته می شوند، تصویر دیگری از اقتصاد نان را نشان می دهند.

این بازار، البته برای همه نیست. مشتری آن خانواری نیست که برای پیدا کردن نان یارانه ای باید چند محله دورتر برود. مشتری آن کسی است که نان را نه به عنوان کالای بقا، بلکه به عنوان بخشی از سبک زندگی مصرف می کند. در این بازار، سنگک می تواند با مغز و دانه های روغنی تزیین شود، بربری می تواند به محصولی مناسب میز صبحانه لاکچری تبدیل شود، اما لواش و تافتون هنوز کمتر وارد این طبقه بندی شده اند؛ گویی ابتکار بازار لوکس برای نان های ارزان تر، هنوز جدی گرفته نشده است.

گرانی نان فقط افزایش قیمت یک کالای خوراکی نیست. نان در سفره خانوار کارگری، نقش ضربه گیر تورم را دارد. هر بار که گوشت، مرغ، برنج یا لبنیات گران می شود، نان سهم بیشتری از وعده های غذایی را پر می کند. اما وقتی خود نان گران می شود، خانوار دیگر پناهگاه ارزان قیمت چندانی ندارد.نان که باید ساده ترین و در دسترس ترین کالای غذایی باشد، به شاخصی برای سنجش نابرابری تبدیل شده است؛ شاخصی که نشان می دهد فاصله طبقاتی گاهی نه در بازار مسکن و خودرو، بلکه در ساده ترین خرید روزانه خانوار هم دیده می شود: چند عدد نان و با چه کیفیتی برای شام بخرم که تا آخر ماه بتوانم نان بخرم... .