کمتر از چند هفته پس از امضای تفاهمنامه پایان جنگ، تحولات ایران و آمریکا طی روزهای پایانی هفته گذشته زیر سایه تجاوز نظامی علیه خاک کشورمان بار دیگر وارد چرخه‌ای از تنش و اقدام متقابل شد. 

آمریکا با ادعای نقش ایران در حوادث مربوط به یک نفتکش در تنگه هرمز حملاتی را علیه خاک ایران انجام داد که نقض آشکار منشور سازمان ملل و همچنین نقض مفاد تفاهمنامه پایان جنگ به شمار می‌رفت. ایران نیز در پاسخ، پایگاه‌های آمریکا در کویت و بحرین را هدف قرار داد و همزمان با انتشار بیانیه‌ای رسمی اعلام کرد که هر اقدام نظامی با واکنشی متقابل روبه‌رو خواهد شد. آمریکا در واکنشی دیگر مجوز کوتاه‌مدتی را که بر اساس تفاهمنامه پایان جنگ با ایران صادر شده بود، لغو کرد و دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا هم مدعی شد تفاهمنامه را تمام‌شده می‌داند. ایران اما در پاسخ، پایگاه‌های آمریکا در بحرین و کویت را هدف قرار داد و عهدشکنی ایالات‌متحده را مستوجب پیامدهایی جدی دانست. با وجود دور تازه از درگیری‌ها، تلاش‌های دیپلماتیک متوقف نشده و میانجی‌های منطقه‌ای در حال رایزنی با دو طرف هستند تا از گسترش تنش و فروپاشی کامل مسیر مذاکره جلوگیری کنند. 

ادعای «سنتکام» و واکنش متقابل

سه‌شنبه گذشته یک کشتی حامل گاز طبیعی مایع متعلق به قطر هنگام خروج از تنگه هرمز و در نزدیکی سواحل عمان، هدف اصابت یک پرتابه قرار گرفت و دچار آتش‌سوزی شد. این کشتی محموله خود را از بندر رأس ‌لفان قطر بارگیری کرده بود. با این حال، تنها یک روز بعد، آمریکا با ادعای ارتباط ایران با این حادثه، حملاتی را علیه شماری از اهداف در جنوب ایران آغاز کرد و شامگاه چهارشنبه نیز موج دوم این حملات را به اجرا گذاشت. «سنتکام» (ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا) ادعا کرد که در این عملیات سامانه‌های پدافند هوایی، شبکه‌های فرماندهی و کنترل، رادارهای ساحلی و توانمندی‌های موشکی ضدکشتی ایران هدف قرار گرفته‌اند. در مقابل، مقام‌های کشور اعلام کردند، حملات آمریکا پنج استان کشور را دربرگرفته و به شهادت 14 نفر و زخمی شدن 78 نفر انجامیده است.

در مواجهه با این حملات، پاسخ ایران نیز به تأخیر نیفتاد. سپاه پاسداران ساعاتی پس از هر یک از حملات آمریکا، مجموعه‌ای از عملیات موشکی و پهپادی را علیه پایگاه‌های آمریکا در کویت و بحرین انجام داد. سپاه در بیانیه خود اعلام کرد، تأسیسات و زیرساخت‌های پایگاه‌های «عریفجان» و «علی‌السالم» در کویت و همچنین «جفیر» و «شیخ عیسی» در بحرین هدف قرار گرفتند. از سوی دیگر در واکنشی دیپلماتیک، وزارت امور خارجه حملات 48 ساعت گذشته آمریکا به چند نقطه در جنوب و شرق کشور را جنایت جنگی و نقض آشکار منشور سازمان ملل و مفاد یادداشت تفاهم پایان جنگ دانست و تأکید کرد، این حملات که به بهانه حوادث ادعایی در تنگه هرمز انجام شده، نشان‌دهنده تداوم پیمان‌شکنی واشنگتن است و ایران با قاطعیت از حاکمیت و تمامیت ارضی خود دفاع خواهد کرد. همزمان، نمایندگان ایران در سازمان ملل در نیویورک و ژنو نیز با انتقاد از عملکرد آمریکا، این کشور را به نقض تفاهمنامه اسلام‌آباد متهم کردند و هشدار دادند که سکوت شورای امنیت، آمریکا را به ادامه اقدامات نظامی و نقض تعهدات بین‌المللی تشویق می‌کند.

لغو مجوز موقت فروش نفت

همزمان با گسترش تنش‌های میدانی، رییس‌جمهوری آمریکا که برای حضور در نشست ناتو به ترکیه سفر کرده بود، مواضعی ادعایی و موهوم مطرح کرد و مدعی شد که تفاهم ایران و آمریکا را پایان‌یافته می‌داند. او با این حال ادعا کرد، در رابطه با چشم‌انداز این تفاهم با دیپلمات‌های خود گفت‌و‌گو خواهد کرد. این تغییر موضع، خیلی زود در عرصه عملی نیز بازتاب یافت. وزارت خزانه‌داری آمریکا مجوزی را که به‌طور موقت امکان فروش نفت خام، فرآورده‌های نفتی و محصولات پتروشیمی ایران را فراهم می‌کرد، لغو کرد که اولین گام در مسیر اجرای تعهدات متقابل به شمار می‌رفت. محمدباقر قالیباف، رییس هیأت مذاکره‌کننده ایران نیز پس از آنکه آمریکا پاسخ نظامی حملات خود را دریافت کرد، در پیامی به زبان انگلیسی در شبکه اجتماعی «ایکس» مهم‌ترین موارد نقض تفاهمنامه 14‌بندی از سوی واشنگتن را برشمرد. به گفته او، برهم زدن ترتیبات توافق‌شده درباره تنگه هرمز، تداوم تهدیدهای نظامی، حمله به مناطق جنوبی ایران، بازگرداندن تحریم‌های نفتی و همچنین ادامه حملات اسراییل به لبنان، مجموعه اقداماتی است که نشان می‌دهد ایالات‌متحده نه‌تنها از اجرای تعهدات خود فاصله گرفته که همزمان مسیر تشدید فشارهای نظامی، اقتصادی و امنیتی را نیز در پیش گرفته است.

فعال شدن میانجی‌ها و سفر هیأت قطری

با بالا گرفتن تنش‌های نظامی و افزایش نگرانی‌ها درباره فروپاشی تفاهم میان تهران و واشنگتن، تلاش‌های دیپلماتیک برای مهار بحران نیز وارد مرحله تازه‌ای شد. در حالی که دو روز تبادل آتش، آینده مذاکرات را با ابهام روبه‌رو کرده بود، میانجی‌های منطقه‌ای بار دیگر ابتکار عمل را در دست گرفتند تا از گسترش درگیری و بسته شدن کامل مسیر دیپلماسی جلوگیری کنند. در ادامه این رایزنی‌ها، یک هیأت سیاسی از قطر روز گذشته با هدف گفت‌وگو با مقام‌های ایرانی وارد کشور شد. به گزارش تسنیم، با توجه به حضور سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران در مشهد، این هیأت که در سطح یکی از مشاوران وزیر خارجه قطر به ایران سفر کرده است، راهی مشهد شد تا گفت‌وگوهای خود را با مقام‌های ایرانی در این شهر دنبال کند. عراقچی پیش از آن در عصر پنجشنبه در تماس تلفنی با فیلد مارشال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، آخرین تحولات منطقه را بررسی کرد. عراقچی در این گفت‌وگو حملات آمریکا به خاک ایران را نقض آشکار منشور سازمان ملل و تخطی صریح از مفاد یادداشت تفاهم اسلام‌آباد برای پایان جنگ دانست و اظهارات مقام‌های آمریکایی درباره عدم پایبندی به این تفاهم را نشانه‌ای از تداوم سیاست‌های تقابلی واشنگتن توصیف کرد. رایزنی‌های وزیر امور خارجه ایران به پاکستان محدود نماند. او در گفت‌وگوهای جداگانه با نخست‌وزیر و وزیر خارجه قطر بر ضرورت اجرای کامل تعهدات مندرج در تفاهم تهران و واشنگتن تأکید کرد. مقام‌های قطری نیز با حمایت از اجرای این تفاهم، حفظ آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز را لازمه ثبات و امنیت منطقه دانستند.

عراقچی همچنین در تماس‌های جداگانه با «فیصل بن فرحان»، وزیر خارجه عربستان سعودی، «سید بدر البوسعیدی»، وزیر خارجه عمان و «هاکان فیدان»، وزیر خارجه ترکیه درباره پیامدهای حملات اخیر آمریکا و راه‌های جلوگیری از تشدید بحران گفت‌وگو کرد. مقام‌های قطر، پاکستان، عربستان، ترکیه و مصر نیز همزمان تماس‌های متعددی با مقام‌های آمریکایی برقرار کردند تا زمینه کاهش تنش و بازگشت طرفین به مسیر گفت‌وگو را فراهم کنند. در همین راستا، رسانه اکسیوس به نقل از دو منبع در کشورهای میانجی و یک مقام آمریکایی مدعی شد که قطر، پاکستان و دیگر بازیگران منطقه‌ای در تلاش‌اند تنش میان ایران و آمریکا را مهار کرده و مذاکرات هسته‌ای را دوباره فعال کنند. به ادعای این منابع، میانجی‌ها معتقدند دو طرف با وجود درگیری‌های اخیر در دورهای گذشته مذاکرات به پیشرفت‌هایی دست یافته‌اند و هنوز امکان جلوگیری از فروپاشی تفاهمنامه وجود دارد. 

«بلومبرگ» نیز به نقل از یک مقام آمریکایی ادعا کرد، گفت‌وگوهای فنی میان تهران و واشنگتن درباره دستیابی به یک توافق پایدار همچنان ادامه دارد و ایالات متحده، دست‌کم در سطح اعلامی همچنان بر پیگیری راه‌حل دیپلماتیک تأکید می‌کند. 

همدستی ناتو در جنگ چهل روزه

وزارت امور خارجه مواضع اخیر دبیرکل ناتو درباره نقش این ائتلاف در حملات نظامی آمریکا و اسراییل علیه ایران را اعترافی صریح به مشارکت ناتو در تجاوز نظامی علیه کشور خواند و خواستار پاسخگویی این سازمان و کشورهای عضو آن شد. «مارک روته»، دبیرکل ناتو در گفت‌وگو با شبکه فاکس‌نیوز معترف شد که در طول شش هفته درگیری هزاران پرواز نظامی آمریکا از پایگاه‌های مستقر در اروپا انجام شده است. به گفته او حدود 500 هواپیمای آمریکایی از پایگاه‌های نظامی ایتالیا برای مأموریت‌های پشتیبانی استفاده کرده‌اند و رومانی نیز با محدود کردن برخی پروازهای غیرنظامی، امکانات فرودگاهی خود را در اختیار نیروهای آمریکایی قرار داده است. در پی این اظهارات، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه در پیامی در شبکه ایکس اعلام کرد که سخنان دبیرکل ناتو به منزله پذیرش رسمی مشارکت این ائتلاف و برخی اعضای آن در حمله به یک کشور مستقل عضو سازمان ملل است. به گفته او این اقدام نقض آشکار منشور سازمان ملل و قواعد آمره حقوق بین‌الملل به شمار می‌رود و ناتو و همه دولت‌هایی که در تصمیم‌گیری یا اجرای این عملیات نقش داشته‌اند، باید در قبال پیامدهای آن پاسخگو باشند.

کاظم غریب‌آبادی، معاون حقوقی و بین‌الملل وزارت امور خارجه نیز با استناد به قطعنامه 3314 مجمع عمومی سازمان ملل تأکید کرد که در اختیار قرار دادن قلمرو یک کشور برای استفاده دولت دیگر در انجام اقدام نظامی علیه کشور ثالث، مصداق تجاوز و موجب مسئولیت بین‌المللی دولت میزبان است. او تصریح کرد که اظهارات دبیرکل ناتو، مسئولیت حقوقی ایتالیا و رومانی را نیز متوجه این دو کشور می‌کند.

همزمان، سفارت ایران در ترکیه نیز به بیانیه پایانی نشست سران ناتو که در آن اتهاماتی علیه برنامه هسته‌ای ایران مطرح شده بود، واکنش نشان داد و بار دیگر بر صلح‌آمیز بودن برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران و پایبندی تهران به تعهدات خود در چارچوب معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) تأکید کرد.

در مقابل، «گوییدو کروستو»، وزیر دفاع ایتالیا تلاش کرد از دامنه این اظهارات بکاهد و با اشاره به اینکه دبیرکل ناتو تصویری گمراه‌کننده از نقش ایتالیا ارائه کرده و میان پشتیبانی لجستیکی و مشارکت در عملیات رزمی تفاوت وجود دارد، ادعا کرد: «دولت ایتالیا تنها مجوز فعالیت‌های فنی و پشتیبانی غیررزمی را صادر کرده و هیچ نقشی در عملیات تهاجمی علیه ایران نداشته است.»