آنچل وهرا، تحلیلگر ارشد مسائل بین الملل در نشریه فارن پالیسی

به نقل از نشریه فارن پالیسی، ماه گذشته، مارک روته، دبیرکل ناتو، در جریان یک نشست خبری در واشنگتن از نموداری با عنوان تریلیون ترامپ رونمایی کرد. این اقدام به نظر می رسید با هدف جلب نظر و شاید حتی آموزش دونالد ترامپ طراحی شده باشد.

روته در توضیح این نمودار گفت که متحدان آمریکا در ناتو از زمان آغاز نخستین دوره ریاست جمهوری ترامپ در سال 2017 (1396) تاکنون، بیش از یک تریلیون دلار برای تقویت توان دفاعی خود هزینه کرده اند. سرمایه گذاری کلانی که به گفته او، علاوه بر افزایش بودجه های دفاعی، زمینه ایجاد صدها هزار فرصت شغلی در ایالات متحده را نیز فراهم کرده است.

هرچند درباره دقت این ارقام تردیدهایی مطرح شده است، اما بدون شک همین رویکرد زمینه ساز نشست این هفته ناتو در آنکارا شده است. به نظر می رسد نحوه تعامل دیپلماتیک ترامپ با متحدان واشنگتن، تا حد زیادی به میزان پایبندی آن ها به تعهد اختصاص 3 تا 5 درصد از تولید ناخالص داخلی به هزینه های دفاعی وابسته باشد. این تعهدی است که رهبران کشورهای عضو در اجلاس سال گذشته ناتو در لاهه بر سر آن به توافق رسیدند

به گفته منابع دیپلماتیک، کشورهای اروپایی درصدد هستند با اختصاص قراردادهایی به ارزش میلیاردها دلار به تولیدکنندگان آمریکایی، نظر دونالد ترامپ را جلب کنند. متحدان اروپایی واشنگتن ضمن افزایش چشمگیر بودجه های دفاعی خود، عملاً به تأمین مالی صنایع دفاعی ایالات متحده روی آورده اند. آن ها این امتیاز را در ازای تداوم تضمین های امنیتی آمریکا در حوزه های راهبردی واگذار می کنند.

در همین چارچوب، آلمان نیز اعلام کرده است که قصد دارد تا دهه 2030 (دهه 1410) بزرگ ترین ارتش اروپا را ایجاد کند. برلین برای تحقق این هدف، 750 میلیارد یورو به برنامه بازتسلیحاتی خود اختصاص خواهد داد.

در حال حاضر نیز آلمان حدود 60 درصد از بودجه دفاعی خود را صرف خرید تجهیزات نظامی آمریکایی می کند. انتظار می رود با تزریق این منابع مالی کلان به شرکت های آمریکایی جهت جبران کاستی های توان نظامی اروپا، این روند بیش از پیش تقویت شود.

در میان متحدان اروپایی، اجماع گسترده ای وجود دارد که چتر هسته ای آمریکا و برخی از توانمندی های راهبردی این کشور همچنان برای امنیت اروپا حیاتی است. از همین رو، بسیاری از دولت های اروپایی بر این باورند که باید به هر شکل ممکن از تکرار سناریوی خروج ناگهانی ترامپ از نشست های ناتو جلوگیری کرد. همچنین، همه اعضای ائتلاف بر ضرورت جبران شکاف های موجود در توان نظامی و تقویت زرادخانه های دفاعی خود اتفاق نظر دارند.

با این حال، در شرایطی که کشورهای اروپایی خود را برای ایفای نقشی پررنگ تر در ناتو و شکل دهی به ناتو 3.0 آماده می کنند، اختلافات عمیقی میان آن ها همچنان پابرجاست. منافع صنعتی دولت های مختلف بارها در برابر یکدیگر قرار می گیرد.

پرسش هایی نظیر تعیین سهم خریدهای آمریکایی در برابر تولیدات اروپایی، سطح مطلوب یکپارچه سازی سامانه های دفاعی و نحوه مدیریت رقابت میان صنایع تسلیحاتی داخلی، همچنان پاسخی روشن ندارند.

چند ساعت پیش از دیدار مارک روته با دونالد ترامپ در ماه ژوئن (خرداد/تیر)، گروه نسبتاً تازه تأسیس ای5 (E5) متشکل از فرانسه، آلمان، ایتالیا، لهستان و بریتانیا در برلین تشکیل جلسه داد. اعضای این گروه در بیانیه پایانی خود بر تعهدشان به ایفای نقشی پررنگ تر برای اروپا در ناتو تأکید کردند.

در همین راستا، فریدریش مرتس، اعلام کرد که اروپا نه تنها به همکاری نزدیک تر با ایالات متحده، بلکه به هماهنگی بیشتر میان کشورهای اروپایی نیز نیاز دارد. هرچند این اظهارات دعوتی برای تقویت همکاری هاست، اما نشان دهنده فاصله قابل توجه متحدان اروپایی با سطح هماهنگی و انسجام مطلوب است.

در پشت درهای بسته، کشورهای عضو ناتو بر سر نحوه جبران توانمندی هایی که آمریکا قصد دارد در آینده نزدیک از اروپا خارج کند، با اختلاف نظرهای جدی روبه رو بودند. همه اعضا آمادگی نداشتند تمامی ظرفیت های راهبردی خود را در قالب مدل نیروی ناتو در اختیار این سازوکار قرار دهند. این برنامه سه سطحی، میزان نیروها و تجهیزات مورد نیاز برای واکنش به حمله احتمالی علیه یکی از اعضای ائتلاف را تعیین می کند.

این اختلافات در حالی مطرح شده که آمریکا در ماه مه گذشته (اردیبهشت/خرداد) به متحدان خود اطلاع داد قصد دارد بخشی از توان نظامی اختصاص یافته به سناریوهای دفاعی ناتو را کاهش دهد. بر اساس این برنامه، شمار جنگنده های اختصاص یافته به مأموریت های بحرانی تا یک سوم کاهش خواهد یافت. در کنار نصف شدن تعداد بمب افکن های راهبردی، تعداد ناوشکن ها، زیردریایی ها، هواپیماهای سوخت رسان و پهپادهای شناسایی آمریکا نیز محدودتر خواهد شد.

به گفته منابع دیپلماتیک، نگرانی هایی وجود داشت که برخی کشورها از جمله فرانسه، پیشرفته ترین تجهیزات خود را برای دفاع ملی یا مأموریت های خارج از ناتو حفظ کرده باشند. این موضوع در هفته منتهی به نشست آنکارا به طور جدی بررسی و تا حد زیادی حل وفصل شد. اگرچه جزییات تعهدات کشورها منتشر نشده، اما فرمانده عالی نیروهای متحد ناتو (SACEUR) اعلام کرده است که اعضا تا حد زیادی قادر به جبران این خلأ خواهند بود. با این حال، افزایش سطح تعهدات فرانسه در واپسین مراحل مذاکرات، به نگرانی سایر اعضا دامن زد.

این اختلافات در شرایطی رخ می دهد که روابط فرانسه و آلمان پس از شکست پروژه مشترک ساخت جنگنده نسل جدید، رو به تیرگی گذاشته است. دلیل این امر اختلاف میان شرکت داسو و بخش دفاعی آلمانی ایرباس بود. برلین اکنون در جست وجوی مسیر جایگزینی است که می تواند فرصت های تازه ای برای صنعت نظامی خود فراهم کند.

اختلافات صنعتی میان اعضای ناتو، همکاری در سایر پروژه های دفاعی را نیز با چالش های جدی مواجه کرده است. تکثیر سامانه های مشابه با هدف حفظ حاکمیت ملی، به یکی از مهم ترین عوامل اتلاف منابع مالی و کاهش قابلیت همکاری عملیاتی نیروها تبدیل شده است. تیموتی گارتون، تاریخ نگار بریتانیایی، اخیراً یادآور شد که ایالات متحده تنها 33 سامانه اصلی تسلیحاتی در اختیار دارد؛ این در حالی است که کشورهای اروپایی از 174 سامانه مختلف استفاده می کنند.

در همین حال، کشورهای کوچک تر ناتو که در خط مقدم رویارویی با روسیه قرار دارند، نگرانی های خاص خود را دنبال می کنند. آن ها نگرانند که در ساختار تحت رهبری اروپا، بیش از حد تحت تأثیر تصمیمات قدرت های بزرگ قاره سبز قرار گیرند. به همین دلیل، ترجیح می دهند امنیت خود را همچنان بر توان نظامی ایالات متحده استوار نگه دارند.

لهستان اگرچه از افزایش هزینه های دفاعی اروپا حمایت می کند، اما تمایلی به جایگزینی کامل تجهیزات آمریکایی با تولیدات اروپایی ندارد. حفظ نقش آمریکا در معماری امنیتی اروپا برای ورشو یک ضرورت راهبردی است. در مقابل، برخی دیگر معتقدند رویکرد آمریکا در تقسیم متحدان به کشورهای خوب و بد می تواند به تعمیق شکاف ها بینجامد.

دونالد ترامپ پیش تر تهدید کرده بود نیروهای آمریکایی را از آلمان و لهستان خارج خواهد کرد، اما بعدها این تهدید را در قبال لهستان پس گرفت. او از تصمیم ورشو برای افزایش سریع بودجه دفاعی به 4.8 درصد تولید ناخالص داخلی رضایت دارد.

در کنار این تحولات، بسیاری از اعضا از اینکه رهبران آلمان، فرانسه و بریتانیا در قالب گروه ای3 به تنهایی درباره راهبرد مشترک در قبال جنگ اوکراین و روسیه گفت وگو کرده اند، ناخشنود بودند.

در آستانه نشست آنکارا، مارک روته سفرهای فشرده ای را به پایتخت های اروپایی آغاز کرده تا حمایت اعضا از افزایش تعهدات مالی را جلب کند. با این حال، کارشناسان می گویند دبیرکل ناتو همواره راهبردهای خود را با همه اعضا هماهنگ نمی کند و متقابلاً کشورهای عضو نیز در تصمیم گیری ها چندان نظر او را جویا نمی شوند.

در مجموع، هرچند کشورهای اروپایی بر سر ضرورت مهار روسیه و مدیریت روابط با ترامپ اشتراک نظر دارند، اما هنوز بر سر مهم ترین پرسش های آینده ناتو به جمع بندی نرسیده اند. مشخص نیست ائتلافی که بیش از گذشته تحت رهبری اروپا خواهد بود، چه ساختار و میزان همگرایی خواهد داشت.

برخی اعضای ناتو امیدوارند سردی روابط دو سوی اقیانوس اطلس، با روی کار آمدن دولت جدید آمریکا در سال 2028 (1407) برطرف شود. با این وجود، کشورهایی مانند فرانسه بر کاهش چشمگیر وابستگی اروپا به ایالات متحده پافشاری می کنند. در مقابل، آلمان با رویکردی متفاوت تلاش می کند پیوند میان صنایع دفاعی خود و آمریکا را بیش از پیش تقویت کند. برلین حتی پیشنهاد داده است بخشی از تجهیزات نظامی آمریکایی در خاک آلمان تولید شود. بوریس پیستوریوس، وزیر دفاع آلمان نیز تأکید کرده است که تلاش برای استقلال دفاعی، لزوماً به معنای اتکای صرف به سامانه های کاملاً اروپایی نیست.

منبع: فرارو