فرارو شولا لاوال، خبرنگار بخش بین الملل المانیتور

به نقل از شبکه الجزیره، بامداد چهارشنبه، ایالات متحده ده ها حمله هوایی به اهدافی در ایران انجام داد. واشنگتن اعلام کرد این حملات در پاسخ به عملیات تهران علیه کشتی های تجاری در تنگه هرمز صورت گرفته است. این اقدام بار دیگر نگرانی ها درباره احتمال ازسرگیری یک جنگ تمام عیار در خاورمیانه را تشدید کرد.

در پی این حملات، دونالد ترامپ، رییس جمهور آمریکا، در حاشیه نشست ناتو در آنکارا اعلام کرد که از نظر او، یادداشت تفاهم میان تهران و واشنگتن عملاً پایان یافته است . او در عین حال گفت ممکن است اجازه دهد مذاکرات صلح فعلاً ادامه پیدا کند، اما شخصاً این گفت وگوها را اتلاف وقت می داند.

در پی این اظهارات، بهای نفت خام برنت با جهشی 6 درصدی به 78 دلار در هر بشکه رسید. هم زمان، شاخص سهام اروپا 1.6 درصد کاهش یافت، ارزش دلار تقویت شد و بازده اوراق قرضه دولتی افزایش پیدا کرد. این واکنش ها نشان می دهد سرمایه گذاران بار دیگر احتمال بازگشت فشارهای تورمی ناشی از تشدید بحران را در محاسبات خود لحاظ کرده اند.

این حملات در شرایطی صورت گرفت که مذاکرات صلح میان تهران و واشنگتن همچنان ادامه داشت. هم زمان، مراسم تشییع پیکر آیت الله علی خامنه ای، رهبر پیشین ایران در جریان بود.

این عملیات همچنین گسترده ترین حملات نظامی آمریکا از ماه آوریل (فروردین/اردیبهشت) تاکنون به شمار می رود؛ زمانی که دو طرف برای نخستین بار بر سر آغاز مذاکرات آتش بس به توافق رسیده بودند.

در مقابل، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اعلام کرد که در پاسخ به حملات آمریکا، اهداف نظامی این کشور را در چند کشور همسایه هدف قرار داده است. این حملات هم زمان با به صدا درآمدن آژیرهای هشدار در بحرین و کویت انجام شد. سپاه پاسداران همچنین از شهادت یکی از نیروهای خود در حمله پهپادهای دشمن خبر داد.

در همین حال، تهران و واشنگتن یکدیگر را به نقض مفاد یادداشت تفاهمی متهم می کنند که سه هفته پیش، زمینه آغاز مذاکراتی 60 روزه را فراهم کرده بود. حملات روز چهارشنبه، سومین دور از حملات گسترده آمریکا علیه ایران در جریان این مذاکرات به شمار می رود. به گفته مقام های ایرانی، این اقدام، اعتماد میان دو طرف را به شدت تضعیف کرده و روند گفت وگوها را با ابهام جدی مواجه ساخته است.

فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) اعلام کرد که از شامگاه سه شنبه تا بامداد چهارشنبه، بیش از 80 هدف را در داخل ایران بمباران کرده است. به گفته سنتکام، این عملیات در پاسخ به حمله ایران علیه کشتی های تجاری عبوری از تنگه هرمز در ساعات پیش از آن انجام شده است.

بر اساس اعلام سنتکام، ایران پیش از این سه کشتی تجاری را هدف قرار داده بود؛ نفتکش ام تی آل رکیات با پرچم جزایر مارشال، نفتکش ام تی ودیان با پرچم عربستان سعودی و کشتی ام تی سایپرس پراسپریتی با پرچم لیبریا که همگی در نزدیکی سواحل عمان در حال تردد بودند.

پیش از این، ایران از همه کشتی های عبوری خواسته بود تنها از مسیری که تهران آن را مسیر امن می نامد استفاده کنند. این مسیر شناورها را به سواحل ایران نزدیک تر می کند و بخش هایی از آب های سرزمینی عمان را نیز در محدوده ای که تهران منطقه ممنوعه اعلام کرده، قرار می دهد. ایران اعلام کرد که کشتی های هدف قرارگرفته، هشدار نیروهای ایرانی برای تغییر مسیر را نادیده گرفته بودند.

در مقابل، فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا اعلام کرد در پاسخ به این اقدام، سامانه های پدافند هوایی، مراکز فرماندهی و کنترل، رادارهای ساحلی، توانمندی های موشکی ضدکشتی و بیش از 60 فروند قایق تندرو متعلق به سپاه پاسداران را هدف قرار داده است. به گفته سنتکام، هدف از این حملات در تنگه هرمز و مناطق پیرامونی آن، کاهش توان ایران برای تهدید تجارت و کشتیرانی بین المللی بوده است.

وزارت خزانه داری آمریکا شامگاه سه شنبه اعلام کرد که معافیت تحریمی مربوط به فروش نفت ایران را لغو کرده است. دونالد ترامپ پیش تر و هم زمان با آغاز جنگ، به طور موقت اجرای تحریم ها علیه محموله های نفتی که از قبل بارگیری شده بودند را متوقف کرده بود تا از تشدید بحران انرژی جلوگیری کند.

بر اساس یادداشت تفاهمی که 17 ژوئن (27 خرداد) میان دو طرف امضا شد، ایران از معافیتی 60 روزه برای صادرات نفت برخوردار شده بود؛ معافیتی که قرار بود تا 21 اوت (30 مرداد) ادامه یابد. با تصمیم جدید واشنگتن، تمامی قراردادهای جدید فروش نفت ایران از 7 ژوییه (16 تیر) بار دیگر مشمول تحریم خواهند شد.

با این حال، محموله هایی که پیش از این تاریخ به فروش رسیده و بارگیری شده اند، در چارچوب یک دوره انتقالی به مقصد خواهند رسید. درآمد حاصل از این محموله ها نیز در حساب های بلوکه شده نگهداری خواهد شد.

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اعلام کرد که در پاسخ به حملات آمریکا، 85 هدف نظامی این کشور را در بحرین و کویت هدف قرار داده است. این عملیات هم زمان با به صدا درآمدن آژیرهای هشدار در هر دو کشور انجام شد.

سپاه اعلام کرد که مقر ناوگان پنجم آمریکا در بحرین، پایگاه هوایی علی السالم در کویت و چندین تأسیسات نظامی دیگر را هدف قرار داده و یک فروند پهپاد آمریکایی مدل MQ-9 را نیز سرنگون کرده است.

هم زمان، وزارت امور خارجه ایران حملات آمریکا را تجاوزی آشکار و نقض فاحش یادداشت تفاهم میان دو کشور توصیف کرد. این وزارتخانه اعلام داشت عملیات اخیر واشنگتن، نقض صریح بند نخست توافق پایان جنگ است؛ بندی که بر توقف کامل اقدامات نظامی تأکید داشت.

وزارت خارجه ایران هشدار داد کشورهای همسایه در جنوب خلیج فارس موظف اند مانع استفاده از خاک یا تأسیسات خود برای انجام حملات علیه ایران شوند. این وزارتخانه تأکید کرد نیروهای مسلح جمهوری اسلامی، بر اساس حق دفاع مشروع مندرج در ماده 51 منشور سازمان ملل متحد، منشأ هرگونه اقدام تجاوزکارانه علیه ایران را هدف قرار خواهند داد.

محمدباقر قالیباف، رییس مجلس، در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد که حملات آمریکا، بازگرداندن تحریم های نفتی و ادامه حملات اسراییل به لبنان، همگی نقض های اساسی یادداشت تفاهم میان تهران و واشنگتن به شمار می روند. او با تأکید بر موضع جمهوری اسلامی نوشت: دوران زورگویی و باج خواهی به پایان رسیده است؛ ما عقب نشینی نخواهیم کرد.

هم زمان، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران نیز اعلام کرد اقدامات اخیر آمریکا عناصر بنیادین توافق پایان جنگ را عملاً بی اثر کرده است. او هشدار داد که واشنگتن مسئول تمامی پیامدهای خطرناک ناشی از این دور تازه تشدید تنش ها خواهد بود.

اکنون آینده مذاکرات در هاله ای از ابهام قرار گرفته است. ترامپ در نشست ناتو گفت از نظر او یادداشت تفاهم پایان یافته است؛ هرچند ممکن است اجازه دهد مذاکره کنندگان آمریکایی به گفت وگوها ادامه دهند، اما خود این روند را بی فایده می داند.

این توافق 60 روزه، علاوه بر توقف درگیری ها در ایران و لبنان، قرار بود زمینه توافقی درباره برنامه هسته ای ایران را فراهم کند. بر اساس آن، ایران عبور کشتی های تجاری از تنگه هرمز را به سطح پیش از جنگ بازمی گرداند و در مقابل، آمریکا بخشی از تحریم های نفتی را تعلیق و بخشی از دارایی های مسدودشده ایران را آزاد می کرد.

به باور برخی تحلیلگران، واشنگتن تلاش کرده است این پیام را منتقل کند که حملات اخیر ماهیتی محدود داشته و از منظر حقوقی، یادداشت تفاهم میان دو طرف همچنان معتبر است. با این حال، اظهارات ترامپ مبنی بر پایان یافته بودن این توافق، تردیدهای جدی درباره این ارزیابی ایجاد کرده است.

در مقابل، شماری از کارشناسان معتقدند ایران با هدف قرار دادن کشتی های تجاری، درصدد تحریک آمریکا در مقطعی حساس بوده است. این مقطع که هم زمان با برگزاری نشست ناتو است، هرگونه تشدید درگیری را برای واشنگتن از نظر سیاسی پرهزینه تر می کند.

از سوی دیگر، این احتمال مطرح است که تهران با طولانی کردن روند مذاکرات تا فرارسیدن ضرب الاجل ماه اوت (مرداد/شهریور)، در پی خرید زمان و حفظ اهرم های چانه زنی خود باشد. با وجود این، بسیاری از تحلیلگران همچنان بر این باورند که هر دو طرف، علی رغم تشدید تنش های اخیر، انگیزه های قابل توجهی برای جلوگیری از گسترش جنگ دارند و تلاش خواهند کرد مسیر کاهش تنش را حفظ کنند.