صبح دیروز انتخابات هیات رییسه کمیسیون های مجلس دوازدهم در اجلاسیه سوم برگزار شد. انتخاباتی که با توجه به شرایط جنگی کشور به صورت الکترونیکی برگزار شد. با رای نمایندگان اما تحولات مهمی در کمیسیون امنیت ملی به وقوع پیوست؛ از یک طرف سیدمحمود نبویان از نایب رییسی کمیسیون کنار گذاشته شد و از سوی دیگر ابراهیم رضایی از کرسی سخنگویی کمیسیون حذف شد.

به گزارش اعتماد، با تصمیم نمایندگان، عباس مقتدایی و امیر حیات مقدم به عنوان نواب رییس، حسن قشقاوی به عنوان سخنگو، بهنام سعیدی و یعقوب رضازاده (دبیران) انتخاب شدند. به این ترتیب، سیدمحمود نبویان که پیش تر در دو سال ابتدایی دوره دوازدهم مجلس، نایب رییس اول کمیسیون امنیت ملی بود، به همراه ابراهیم رضایی که در همین بازه زمانی سخنگوی کمیسیون بود، از هیات رییسه کمیسیون امنیت ملی کنار گذاشته شدند.

نبویان جای خود را به امیر حیات مقدم داده و حسن قشقاوی به عنوان سخنگو، جایگزین ابراهیم رضایی شده است. این دو نماینده از چهره های مهم مخالف تفاهم ایران و امریکا در مجلس بودند و به ویژه اظهارات نبویان در روزهای اخیر جنجال های رسانه ای زیادی به پا کرده بود.

در همین خصوص، احمد بخشایش اردستانی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس معتقد است تغییرات اخیر در هیات رییسه این کمیسیون بیش از آنکه حامل یک پیام سیاسی از پیش طراحی شده باشد، محصول ارزیابی درون کمیسیونی اعضا از عملکرد دو سال گذشته و ضرورت ایجاد نظم و مدیریت بهتر در ادامه کار است.

او در عین حال با نگاهی انتقادی به برخی رویکردهای گذشته، تاکید می کند که کشور بیش از هر زمان دیگری به آرامش، عقلانیت، تقویت زیرساخت های اقتصادی و باز کردن مسیر تفاهم و مذاکره نیاز دارد؛ چرا که به باور او، امنیت پایدار نه از دل شعارهای تند، بلکه از مسیر تصمیم سازی واقع بینانه، دوری از جنگ افروزی و فهم درست از موازنه قدرت در منطقه و جهان به دست می آید.

برخی معتقدند با تغییراتی که در انتخابات هیات رییسه کمیسیون امنیت ملی اعمال کردند، تلاش می کنند تصویری از دورنمای آینده و نقشه راه کمیسیون ارائه کنند. اینکه چهره هایی چون سیدمحمود نبویان از نایب رییسی و ابراهیم رضایی از سخنگویی کمیسیون کنار گذاشته شدند، در راستای همین تحلیل ها ارزیابی می شود. شما این تحولات را چطور تحلیل می کنید؟

من فکر نمی کنم این تغییرات با آن شدت و حدتی که گفته می شود، حتما حامل یک پیام مشخص و از پیش طراحی شده برای جامعه یا فضای سیاسی کشور باشد. کمیسیون امنیت ملی 23 عضو دارد و این افراد در طول سال مدام با یکدیگر در ارتباط هستند، رفتار همدیگر را می بینند، شیوه کار، سطح دانش، نوع تعامل و حتی خلق وخو و نحوه مدیریت افراد را ارزیابی می کنند. طبیعی است که در چنین جمعی، بعضی افراد از نظر کارشناسی قوی تر هستند، برخی دیگر از نظر رفتاری منظم تر عمل می کنند و بعضی نیز شاید در مناسبات درون کمیسیونی یا در بیان مواضع، آن چیزی که مورد انتظار اکثریت اعضاست را تامین نکنند.

به همین دلیل، انتخابات هیات رییسه را باید بیشتر در چارچوب یک روند درون سازمانی دید. نمایندگان به هم رای می دهند یا نمی دهند و این رای، لزوما به معنای ارسال یک پیام بیرونی نیست. من شخصا این برداشت را که اعضا خواسته اند با این جابه جایی ها یک سیگنال روشن سیاسی به جامعه بدهند، خیلی پررنگ حس نمی کنم. البته بی تردید رخدادهای بیرونی و مواضعی که برخی افراد در عرصه عمومی مطرح می کنند، می تواند بی تاثیر هم نباشد، اما اینکه بگوییم جمعی از نمایندگان از قبل با هم هماهنگ شده اند تا یک تیم خاص را کنار بگذارند، به نظرم تحلیل دقیقی نیست.

از سوی دیگر، معمولا سال سوم فعالیت کمیسیون ها، سال تغییرات است. در سال اول، اعضا هنوز شناخت کافی از یکدیگر ندارند. در سال دوم، این شناخت کامل تر می شود و کسانی که در هیات رییسه هستند، جایگاه خود را تثبیت می کنند. اما در سال سوم، زمان ارزیابی عملکرد فرامی رسد؛ اینکه آیا هیات رییسه در اداره کمیسیون موفق بوده یا نه، آیا نظم و انسجام لازم را ایجاد کرده یا نه و اینکه توانسته مطالبات اعضا را برآورده کند یا خیر؛ به همین دلیل، تغییر در سال سوم تا حد زیادی طبیعی است.

شما ببینید عزیزی که دیدگاه های شان به مخالفان تفاهم نزدیک است، دوباره رییس ماند. اگر قرار بود یک جابه جایی کاملا هدفمند و جناحی رخ بدهد، باید در سطح ریاست هم این تغییر را می دیدیم. بنابراین برداشت من این است که نواب رییس جدید در ارائه برنامه ها و در جلب اعتماد اعضا موفق تر عمل کرده اند و نمایندگان هم احساس کرده اند کمیسیون در ادامه مسیر به نظم، نسق و مدیریت فعال تری نیاز دارد. امیدوارم این تغییرات واقعا به اداره بهتر کمیسیون منجر شود.

کمیسیون امنیت ملی نقش مهمی در تصمیم سازی های حوزه امنیتی دارد و هم کنشگری هایش و هم اظهارات اعضایش بازخورد زیادی در جامعه ایجاد می کند. با توجه به ترکیب جدید هیات رییسه و رخدادهای عمومی کشور، نخست تحلیل شما از این شرایط چیست و دوم اینکه فکر می کنید کمیسیون در ادامه باید چه رویکردی را در پیش بگیرد؟

به نظر من، کمیسیون امنیت ملی باید تا جایی که امکان دارد، کشور را در مسیر آرامش پیش ببرد. هنر این نیست که جامعه را مدام به لبه جنگ نزدیک کنیم. ما در 47 سال گذشته بارها جنگ و تنش را تجربه کرده ایم و باید از این تجربه ها درس بگیریم. 8 سال جنگ ایران و عراق را پشت سر گذاشتیم. من خودم در جنگ بوده ام و جانباز جنگ هستم، بنابراین از نزدیک سختی ها و هزینه های آن را لمس کرده ام. در نهایت هم دیدیم که هر دو طرف ایران و عراق اعلام پیروزی کردند، اما واقعیت این بود که هر دو کشور تضعیف شدند و خسارت های عظیمی پرداختند.

در دوره اخیر هم کشور با اشکال مختلفی از درگیری و جنگ مواجه بوده است؛ از جنگ های مستقیم و کوتاه مدت گرفته تا تنش های فرسایشی و شبانه. اما در نهایت، آنچه اهمیت دارد این است که عقلای کشور بتوانند زندگی آرام تری برای مردم فراهم کنند. اگر قرار باشد همواره تصور کنیم که تنها راه پیشبرد امور، جنگیدن و تشدید درگیری است، این نگاه نمی تواند منافع ملی را تامین کند. ما در همین درگیری های اخیر نشان دادیم که ایران کشور محکمی است و به آسانی نمی توان آن را از میان برداشت.

دنیا فهمیده که ایران از بین رفتنی نیست و توان ایستادگی دارد. اما این واقعیت به آن معنا نیست که جنگ برای ما دستاوردی بی هزینه داشته است. جنگ، حتی اگر به شکست کامل طرف مقابل منجر نشود، هزینه های سنگینی بر زیرساخت ها، اقتصاد، روان جامعه و امکان برنامه ریزی برای آینده تحمیل می کند. ممکن است طرف مقابل نتواند ساختار سیاسی ایران را از هم بپاشد یا اراده خود را مستقیما تحمیل کند، اما می تواند خسارت های جدی وارد کند و کشور را سال ها عقب بیندازد.

بنابراین ما نباید از موضع قدرت و مقاومت، به این نتیجه غلط برسیم که پس ادامه جنگ به نفع ماست. نه؛ اتفاقا همین تاب آوری باید به ما کمک کند تا با اعتماد به نفس بیشتر از جنگ فاصله بگیریم و در صورت امکان، مسیر تفاهم و کاهش تنش را دنبال کنیم.

البته روشن است که اگر جنگی بر ما تحمیل شود، کشور از خود دفاع می کند و باید هم دفاع کند. هیچ تردیدی در این نیست. اما اینکه ما خودمان با شعارهای بی مبنا و مواضع تند، مدام به سمت تولید دشمن و بازتولید بحران برویم، به نظرم دیگر کافی است. کشور به عقلانیت نیاز دارد، نه به تندگویی مستمر.

شما از ضرورت بازنگری در سیاستگذاری ها و تصمیم سازی ها صحبت می کنید؛ این اصلاح در نظام حکمرانی از نظر شما به عنوان یک عضو باسابقه کمیسیون امنیت ملی، باید چگونه صورت بگیرد؟

من معتقدم باید در بخشی از سیاست های 47 سال گذشته مان تجدیدنظر کنیم. این نظر شخصی من است، اما فکر می کنم کمیسیون هم باید به همین سمت حرکت کند و احتمال می دهم در عمل نیز به تدریج به این نتیجه برسد. اگر کشور مدام در وضعیت ترس، خوف، انتظار درگیری و فضای نیمه جنگی قرار بگیرد، مردم دیگر نمی توانند برای زندگی شان برنامه ریزی کنند. نه می دانند باید سرمایه گذاری کنند، نه می دانند چه شغلی را دنبال کنند، نه افق روشنی برای آینده می بینند. این وضعیت برای اداره کشور مناسب نیست.

جامعه وقتی می تواند رشد کند که حداقلی از ثبات و قابلیت پیش بینی در آن وجود داشته باشد. حتی در ساختارهای رسمی نیز می بینیم که سایه تهدید و نگرانی چه اثراتی می گذارد. وقتی دشمنان کشور تا این اندازه در ترور و عملیات امنیتی و نظامی پیش می روند، طبیعی است که نگرانی های گسترده تری هم به وجود می آید. اما پاسخ به این تهدیدها صرفا با تشدید فضای جنگی نیست. ما باید همزمان که توان دفاعی خود را حفظ می کنیم، از تبدیل شدن کل کشور به یک میدان دائمی بحران هم جلوگیری کنیم.

من نمی خواهم اصل جنگیدن برای دفاع از کشور را نقد کنم. جنگ در شرایط تحمیل شده، بخشی از واقعیت زندگی ملت هاست. اما همان قدر که جنگ بخشی از زندگی است، مذاکره هم بخشی از زندگی است. نمی شود مذاکره را حذف کرد و تصور کرد که همه مسائل صرفا از مسیر زور و تقابل حل می شود. سیاست موفق، سیاستی است که هم قدرت دفاع را داشته باشد و هم قدرت گفت وگو را.

این روزها برخی افراد و جریان ها که در مجلس هم اقلیتی را شامل می شوند، مدام علیه مذاکره کنندگان و چهره های دولتی شعار می دهند و آن ها را تخریب می کنند. درباره این رویکرد چه نظری دارید؟

من واقعا این نوع رفتارها را مفید نمی دانم. وقتی بناست کشور برای رسیدن به تفاهم یا کاستن از تنش ها وارد مسیر گفت وگو شود، طبیعی است که عده ای باید بروند و مذاکره کنند. مذاکره ذاتا به معنای کش و قوس، چانه زنی، امتیاز گرفتن و امتیاز ندادن است. مذاکره یعنی تلاش برای اینکه با حداقل هزینه، حداکثر منفعت را برای کشور به دست بیاورید. این کار نه خیانت است، نه ضعف، بلکه بخشی از عقلانیت حکمرانی است. در چنین شرایطی، اینکه برخی در داخل همان شعارهایی را تکرار کنند که عملا به نفع تندروهای بیرونی و جنگ طلبان تمام می شود، به نظرم درست نیست.

من گاهی در برخی تجمعات که شرکت می کنم یا آن ها را می بینم، واقعا دلم می گیرد؛ اینکه علیه مسوولان کشور، علیه روسای قوا یا چهره های مذاکره کننده، با ادبیاتی تند و تخریبی شعار داده شود، به انسجام ملی آسیب می زند. ما چرا باید با سرمایه های خودمان این گونه رفتار کنیم؟ ممکن است کسی با یک مقام یا یک مذاکره کننده اختلاف نظر داشته باشد، اما این اختلاف نظر نباید به تخریب و اتهام زنی تبدیل شود. اگر قرار است کسی برای دفاع از منافع ملی پشت میز مذاکره برود، باید امکان گفت وگو و چانه زنی هم برای او فراهم باشد. اینکه از ابتدا او را متهم کنیم، دستش را ببندیم و فضای داخلی را علیه او بسیج کنیم، عملا قدرت چانه زنی کشور را کاهش می دهد. این نوع اتهام زنی ها را من بی خردی سیاسی می دانم.

در این تجمعات و فضاها باید مراقب عناصر وحدت شکن بود و اجازه نداد دو قطبی های مخرب، جای منافع ملی را بگیرند. کمیسیون امنیت ملی هم باید دقیقا در همین مسیر حرکت کند. این کمیسیون تا امروز هم زحمت کشیده و هم در سیاست خارجی و هم در سیاست داخلی کار کرده، اما به نظر من در دو سال آینده باید تصمیم سازی های عقلانی تری داشته باشد و کشور را نه به سمت جنگ، بلکه به سمت آرامش هدایت کند.

وقتی می گویید کشور باید به سمت آرامش برود، دقیقا منظورتان چیست؟ این آرامش در عرصه عملی چه مختصاتی دارد؟

منظور من این است که ما باید با جهان بسازیم. ما نمی توانیم خودمان را از جهان جدا کنیم. کشور مثل راننده ای نیست که فقط به مهارت خودش تکیه کند و بگوید دیگران هر طور خواستند حرکت کنند. اطراف ما ده ها کشور و بازیگر منطقه ای و جهانی وجود دارند که هر کدام منافع و محاسبات خودشان را دارند. بنابراین ما ناگزیر از تعامل، تنظیم روابط و فهم موازنه ها هستیم. از نظر من، یکی از نکات مهم این است که کمیسیون امنیت ملی باید بیشتر به زیرساخت های اقتصادی امنیت توجه کند. امنیت فقط در حوزه نظامی تعریف نمی شود. اقتصاد، پایه و زیرساخت امنیت است.

وقتی اقتصاد ضعیف شود، آسیب پذیری کشور بیشتر می شود. بنابراین کمیسیون باید از مسوولان اقتصادی توضیح بخواهد، آن ها را به پاسخگویی وادارد و کمک کند مسیر تصمیم گیری ها به سمت تقویت بنیه اقتصادی کشور برود. جامعه ای که اقتصاد باثبات تری داشته باشد، در برابر تهدیدهای بیرونی هم مقاوم تر خواهد بود.

این رویکرد مصلحانه در مورد امریکا هم صدق می کند؟

در رابطه با امریکا نیز من معتقدم این تنش ها در نهایت به مذاکره ختم می شود. اصولا هیچ جنگی بدون آنکه جایی به گفت وگو و مذاکره برسد، پایان پیدا نمی کند. من افق یک جنگ بلندمدت و تمام عیار میان ایران و امریکا را خیلی محتمل نمی بینم، اما درگیری های محدود، مقطعی و فرسایشی را ممکن می دانم. این درگیری ها تا زمانی ادامه پیدا می کند که نوعی تعادل شکل بگیرد و هر دو طرف به این جمع بندی برسند که هزینه ادامه تنش بیش از فایده آن است.

در چنین وضعی، کمیسیون امنیت ملی باید نقش راهنما و تصمیم ساز داشته باشد؛ یعنی هم واقعیت های میدانی را ببیند، هم نسبت به توان و محدودیت های ایران و طرف مقابل شناخت دقیق داشته باشد و هم راهکارهایی ارائه کند که کشور با کمترین خسارت از این مرحله عبور کند. ما بعد از درگیری های اخیر، از نظر نشان دادن اقتدار و تاب آوری، موقعیت بهتری در افکار عمومی جهان پیدا کرده ایم. همه فهمیده اند که ایران کشوری نیست که به سادگی حذف شود. اما این برداشت درست نباید ما را دچار توهم کند.

طرف مقابل همچنان از نظر تکنولوژیک، اطلاعاتی و امنیتی توان بالایی دارد و ما باید این واقعیت را هم ببینیم. پس عقلانی ترین راه این است که از موضع مقاومت و دفاع، به سمت تفاهمی حرکت کنیم که هزینه های کشور را کاهش بدهد. اگر مسیر تفاهم زودتر پیش برود، به نفع ایران است. هنر سیاست ورزی این نیست که صرفا بگوییم ایستاده ایم؛ هنر واقعی آن است که بدانیم کجا باید ایستاد، کجا باید مذاکره کرد و کجا باید تنش را مدیریت کرد.

به نظر من، در دو سال آینده کمیسیون امنیت ملی و اساسا نظام حکمرانی باید چنین نگاهی را مبنای کار خود قرار بدهد؛ نگاهی که امنیت را در پیوند با اقتصاد، انسجام داخلی، تعامل خارجی و پرهیز از جنگ طلبی ببیند. کشور بیش از هر چیز به آرامش، عقلانیت و تصمیم گیری های سنجیده نیاز دارد و اگر این مسیر تقویت شود، هم منافع ملی بهتر تامین می شود و هم مردم چشم انداز روشن تری پیش روی خود خواهند دید.