سینما از همان روزهای نخست، با هر فناوری تازه ای که از راه رسیده، ابتدا با جنجال و فریاد مخالفت روبه رو شده و سپس آن را در خود حل کرده است.

ورود صدا به فیلم بسیاری از ستاره های صامت را از گردونه بیرون انداخت، رنگ متهم به نابودی زیبایی شناسی سیاه و سفید شد، و دوربین دیجیتال زمانی نماد افول سینمای واقعی به شمار می رفت.

اکنون هوش مصنوعی در جایگاه تازه ترین متهم ردیف اول ایستاده، اما این بار برخلاف موج های پیشین، صف آرایی موافقان و مخالفان آن نه بر مبنای نسل جوان در برابر نسل قدیم، بلکه به شکلی وارونه و غافلگیرکننده شکل گرفته است.

جورج لوکاس، مردی که خود روزگاری با ساخت جنگ ستارگان مرزهای جلوه های ویژه را جابه جا کرد، اکنون با همان قاطعیتی که در دهه هفتاد میلادی سینما را به سوی فناوری دیجیتال هل داد، از هوش مصنوعی دفاع می کند. او هوش مصنوعی را نه یک گزینه در میان گزینه ها، بلکه سرنوشت محتوم فیلمسازی می داند، چیزی که مقاومت در برابرش، به گفته او، به اندازه دلتنگی برای دوران اسب و درشکه در برابر خودرو بی معناست.

استدلال لوکاس اما فراتر از یک اظهارنظر فنی است، او هوش مصنوعی را ابزاری برای دموکراتیزه کردن هنر فیلمسازی می بیند، فرصتی که به فیلمسازان کم بضاعت اجازه می دهد بی آنکه اسیر بودجه های نجومی استودیویی باشند، رؤیاهای تصویری شان را روی بزرگ ترین بوم ممکن به تصویر بکشند.

جالب آنجاست که در کنار لوکاس، فهرست بلندبالایی از نام های سنگین وزن سینمای جهان ایستاده اند: دارن آرونوفسکی، استیون سودربرگ، مارتین اسکورسیزی، جیمز کامرون، پل شریدر، ورنر هرتسوگ، جورج میلر و راجر دیکینز، فیلمسازان و فیلمبردارانی که هرکدام به نوعی نماد اصالت هنری و مقاومت در برابر فرمول های صنعتی هالیوود بوده اند.

حضور نام هایی چون هرتسوگ، که همواره خود را در حاشیه جریان اصلی تعریف کرده، یا اسکورسیزی، که سال ها نگران فروپاشی سینمای مؤلف بوده، این پرسش را پیش می کشد که شاید آنچه این چهره ها را کنار هم نشانده، نه شیفتگی ساده لوحانه به فناوری، بلکه شناختی عمیق تر از ماهیت ابزار است، تجربه ای که به آنان آموخته هر فناوری در نهایت به دست هنرمند شکل می گیرد، نه برعکس.

در سوی دیگر این میدان اما اکثریت قاطع صنعت سینما ایستاده است، و این بار برخلاف الگوی آشنای تاریخی، این نسل جوان تر است که نقش نگهبان سنت را برعهده گرفته است. بازیگران، فیلمسازان مستقل و مخاطبانی که بزرگ شده اند با ایده هنر به مثابه بیان انسانی ، در هوش مصنوعی نه فرصتی برای دموکراتیزه شدن، بلکه تهدیدی برای بی ارزش شدن مهارت انسانی می بینند.

نگرانی آنان تنها اقتصادی نیست، ترسی هستی شناختی است از اینکه اگر تصویر و روایت را بتوان با یک اعلان متنی خلق کرد، دیگر چه چیزی رنج، صبر و تجربه زیسته فیلمساز را از یک الگوریتم متمایز می کند.

در میان صدای مخالفان، کریستوفر نولان شاید رساترین لحن را دارد. او چند روز قبل در آستانه اکران فیلم اودیسه در پاریس نکته ای را برجسته کرد که کمتر کسی به این وضوح بیان کرده بود، این که هوش مصنوعی احتمالاً تنها فناوری تاریخ است که وال استریت، سرمایه گذاران و غول های فناوری با چنین اشتیاقی آن را در آغوش کشیده اند، در حالی که عموم مردم با همان شدت آن را پس زده اند.

این شکاف میان سرمایه و مردم، به گفته نولان، خود پدیده ای درخور تأمل است، نسل جوان حتی برای بیان این انزجار واژه ای ابداع کرده و آن را تفاله های هوش مصنوعی نامیده است.

حضور نولان در این جبهه اهمیت دوچندانی دارد، چرا که او خود یکی از سرسخت ترین مدافعان سینمای آنالوگ و فیلم 70 میلی متری است، فیلمسازی که همواره باور داشته سنگینی فیزیکی نگاتیو و دقت مهندسی دوربین، بخشی جدایی ناپذیر از تجربه سینمایی است.

پس مخالفت او با هوش مصنوعی، تصادفی نیست، بلکه امتداد طبیعی همان فلسفه ای است که در طول حرفه اش پیگیری کرده است، اعتقاد به این که ابزار هرچقدر هم پیشرفته، نمی تواند و نباید جایگزین دست و نگاه انسانی شود.

آنچه این مناقشه را به راستی جذاب می کند، دقیقاً همین وارونگی نسلی است. در تمام موج های فناورانه پیشین سینما، این پیشکسوتان بودند که در برابر تغییر مقاومت می کردند و نسل جوان بود که فناوری تازه را در آغوش می کشید.

این بار اما پیشکسوتانی که خود عمر خود را صرف اثبات این کرده اند که فناوری می تواند در خدمت هنر باشد نه جایگزین آن، مدافع هوش مصنوعی اند، و جوانانی که هنوز باید جایگاه خود را در این صنعت بسازند، نگران اند که این فناوری همان زمینی را که قرار بود روی آن بایستند، از زیر پایشان بردارد.

تقابل لوکاس و نولان به تنهایی می تواند تصویری فشرده از کل این مناقشه باشد، دو فیلمساز که هر دو در تاریخ سینمای فناوری محور نقشی محوری داشته اند، اما امروز در دو سوی کاملاً متضاد این خط نبرد ایستاده اند.

در نهایت، شاید پاسخ نهایی به این پرسش را نه نظریه پردازان بلکه خود فیلم ها بدهند. سینما در طول قرن گذشته بارها ثابت کرده که هر ابزار تازه ای، هرقدر هم بحث برانگیز، در نهایت یا در خدمت روایت انسانی قرار می گیرد یا در حاشیه تاریخ سینما به فراموشی سپرده می شود.

آنچه اکنون در جریان است، نه جنگ میان انسان و ماشین، بلکه آزمونی دوباره از این پرسش کهن است که آیا ابزار می تواند جای نگاه هنرمند را بگیرد، یا صرفاً ابزاری جدید در خدمت همان نگاه هنرمندان باقی می ماند.