جناب آقای دکتر محمدباقر قالیباف

رییس محترم هیئت مذاکرات

سال هاست که شما را با یک ویژگی می شناسند؛ وقتی به درستی یک هدف باور پیدا می کنید، تا آخرین توان برای تحقق آن می ایستید. همین روحیه بود که از میدان های سخت دفاع مقدس تا مسئولیت های اجرایی و تقنینی، تصویری از یک مدیر جهادی و خستگی ناپذیر از شما ساخت.

می دانید که مدیریت، بیش از آنکه هنر تصمیم گرفتن باشد، هنر بازنگری در تصمیم است. بسیاری از شکست های بزرگ تاریخ، نه از کمبود اراده، بلکه از فراوانی اراده آغاز شده اند؛ گاهی بزرگ ترین نقطه قوت می تواند به بزرگ ترین آسیب بدل شود، جایی که مدیر یا فرمانده، آن قدر برای موفقیت در یک مسیر تلاش می کند که فرصت بازبینی همان مسیر را از خود می گیرد.

فرمانده سال های دور؛

این تأمل، محصول گمانه زنی های سیاسی نیست؛ بلکه یکی از شناخته شده ترین مباحث در ادبیات روان شناسی تصمیم گیری، مدیریت راهبردی و علوم شناختی است. این ادبیات علمی از سه مخاطره مهم سخن می گوید؛ تعهد فزاینده به خطا، مغالطه هزینه غرق شده و دید تونلی.

نخستین مفهوم، تعهد فزاینده به خطا (Escalation of Commitment) است؛ از شناخته شده ترین مفاهیم در ادبیات مدیریت راهبردی. این مفهوم هشدار می دهد که هرچه یک مدیر زمان، اعتبار، انرژی و سرمایه بیشتری صرف یک تصمیم یا یک راهبرد کند، فاصله گرفتن از آن برایش دشوارتر می شود؛ حتی اگر شواهد جدید نشان دهد که شرایط تغییر کرده است. در چنین وضعیتی، ادامه مسیر همیشه به معنای درستی آن نیست؛ گاهی تنها نشانه دشواری تغییر مسیر است.

دومین مفهوم، مغالطه هزینه غرق شده (Sunk Cost Fallacy) است؛ یکی از شناخته شده ترین سوگیری های شناختی در علم مدیریت و اقتصاد رفتاری. این مغالطه هشدار می دهد که هزینه های پرداخت شده در گذشته نباید تصمیم های امروز را به اسارت بگیرند. مدیر راهبردی، آینده را با واقعیت های امروز می سنجد، نه با زمان، اعتبار و منابعی که دیروز صرف شده و دیگر قابل بازگشت نیستند.

سومین مفهوم، دید تونلی (Tunnel Vision) است؛ آفت دیگری که گاهی در مأموریت های حساس رخ می دهد؛ هنگامی که ذهن یک مدیر تمام ظرفیت خود را بر یک هدف یا یک ابزار متمرکز می کند، به تدریج توانایی دیدن سایر متغیرهای راهبردی کاهش می یابد. خطر اینجاست که فرد همچنان احساس پیشروی می کند، اما ممکن است فرصت های تازه، تغییرات محیط یا حتی نشانه های هشداردهنده را دیگر به روشنی نبیند.

ویژگی مشترک این سه مفهوم آن است که هیچ یک از آن ها محصول ضعف مدیر یا کمبود انگیزه نیستند؛ بلکه اتفاقاً بیشتر در میان مدیران پرتلاش، مأموریت گرا و دارای اراده قوی مشاهده می شوند. هرچه تعهد به انجام مأموریت بیشتر باشد، احتمال گرفتار شدن در این سوگیری ها نیز بیشتر می شود؛ مگر آنکه سازوکارهای اصلاحی در کنار تصمیم گیری فعال باشند.

این مفاهیم، صرفاً نظریه های دانشگاهی نیستند؛ حاصل مطالعه صدها تصمیم بزرگ سیاسی، نظامی و مدیریتی در جهان اند. بسیاری از رهبران، نه به دلیل ضعف اراده، بلکه دقیقاً به دلیل استحکام اراده، گرفتار این دام ها شده اند.

در کنار این ملاحظات، علم مدیریت یک اصل دیگر را نیز مطرح می کند؛ بازخورد اصلاحی (Corrective Feedback). فرماندهان و رهبران موفق، کسانی نیستند که هرگز خطا نمی کنند؛ بلکه کسانی هستند که پیش از آنکه دیر شود و هزینه خطا سنگین تر، صدای هشدار را می شنوند و از بازخوردهای صادقانه استقبال می کنند.

جناب آقای قالیباف، مرد روزهای سخت؛

این یادداشت نه از سر مخالفت، که از سر دغدغه نوشته شده است. گاهی اطراف مسئولان عالی رتبه، به دلایل مختلف، کمتر کسی حاضر می شود نقش آینه را ایفا کند. همه از موفقیت مأموریت سخن می گویند، اما کمتر کسی احتمال خطا در مسیر یادآور می شود.

شما از مکتبی برخاسته اید که فرماندهی را نه در پافشاری بر یک ابزار، بلکه در وفاداری به مأموریت تعریف می کرد. در آن مکتب هدف وسیله را توجیه نمی کند، بلکه وسیله باید هم سنگ هدف باشد. فرماندهان این مکتب هرگز اسیر یک ابزار نمی شدند؛ اگر ابزار کارآمد بود، از آن استفاده می کردند و اگر نبود، بی درنگ آن را تغییر می دادند، زیرا اصل، تحقق هدف بود، نه حفظ یک مسیر.

اگر امروز مذاکره، یک ابزار برای تأمین منافع ملی است، باید همواره این پرسش زنده بماند که آیا این ابزار همچنان همان کارآمدی اولیه را دارد یا نه.

هیچ ابزاری نباید آن قدر بزرگ شود که خود به هدف تبدیل گردد.

سردار دیروز و سیاستمدار امروز؛

این یادداشت، تنها یک بازخورد اصلاحی است؛ تلنگری خاضعانه از یک سرباز به فرماندهی که سال ها او را با جسارت در تصمیم و شجاعت در تغییر مسیر شناخته ایم. امید آنکه همان روحیه ای که در میدان های سخت، قدرت عبور از بن بست ها را داشت، امروز نیز مجال بازنگری، ارزیابی مستمر و تصمیم گیری بر اساس واقعیت های متغیر را فراهم آورد.

در سیاست، همان قدر که پافشاری بر یک تصمیم می تواند فضیلت باشد، توانایی تغییر تصمیم در زمان مناسب نیز نشانه بلوغ راهبردی است.

گاهی، برای رسیدن به مقصد، پیش از هر حرکت دیگری باید نقشه را دوباره دید.