کشورهای ثروتمند حوزه خلیج فارس در سال های اخیر میلیاردها دلار در کشورهای آفریقایی سرمایه گذاری کرده اند؛ سرمایه گذاری هایی که اگرچه با اهداف مشترکی همچون گسترش نفوذ اقتصادی همراه است، اما هر یک از این کشورها راهبردها و انگیزه های متفاوتی را دنبال می کنند. در عین حال، این روند فرصت ها و چالش های جدیدی را نیز پیش روی کشورهای آفریقایی قرار داده است.

به نقل از دویچه وله، تازه ترین نمونه این روند، توافق شرکت ادنوک توزیع (ADNOC Distribution)، عرضه کننده فرآورده های نفتی در ابوظبی، برای خرید جایگاه های سوخت و کسب وکار سوخت رسانی شرکت شل (Shell) در آفریقای جنوبی است. ارزش این معامله حدود یک میلیارد دلار (870 میلیون یورو) برآورد شده و با نهایی شدن آن، ابوظبی جایگاه خود را در بازار سوخت قاره آفریقا تقویت خواهد کرد.

این معامله میلیارد دلاری تنها بخشی از روندی گسترده تر است. کشورهای حوزه خلیج فارس طی سال های گذشته، با وجود برخی افت های مقطعی، حضور اقتصادی خود در آفریقا را به طور مستمر افزایش داده اند.

بر اساس گزارش اندیشکده بریتانیایی چتم هاوس (Chatham House)، کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس (GCC) طی دهه گذشته بیش از 100 میلیارد دلار در آفریقا سرمایه گذاری کرده اند که حدود 59 میلیارد دلار آن از سوی امارات متحده عربی و 26 میلیارد دلار دیگر از سوی عربستان سعودی تأمین شده است.

استفان رول، پژوهشگر ارشد بخش آفریقا و خاورمیانه در مؤسسه آلمانی امور بین الملل و امنیت (SWP)، معتقد است روابط میان دو منطقه ریشه ای عمیق دارد.

او به دویچه وله گفت: برای کشورهای حوزه خلیج فارس، آفریقا منطقه ای دوردست نیست، بلکه درست در همسایگی آن ها قرار دارد.

به گفته رول، شرق آفریقا محل عبور مسیرهای تجاری کلیدی است و دو منطقه دهه هاست که پیوندهای اجتماعی و اقتصادی نزدیکی با یکدیگر دارند؛ از همین رو، افزایش تعامل کشورهای خلیج فارس با آفریقا نباید تعجب آور باشد.

مادلنا پروکوپیو، کارشناس ارشد سیاست گذاری در برنامه آفریقای شورای روابط خارجی اروپا ، یکی از مهم ترین انگیزه های این سرمایه گذاری ها را تلاش کشورهای حوزه خلیج فارس برای کاهش وابستگی به درآمدهای نفت و گاز عنوان کرد.

او گفت: یکی از دلایل اصلی تغییر نگاه آن ها به آفریقا — به ویژه در حدود یک دهه گذشته — نیاز به تنوع بخشی و کاهش وابستگی به هیدروکربن ها و همچنین تقویت جایگاه و نفوذ اقتصادی خودشان بوده است. اما آن ها همچنین شروع به دیدن آفریقا به عنوان بازاری با پتانسیل فوق العاده کردند؛ بازاری که در آن می توانند در بخش هایی که پیش تر در آن ها فعالیتی نداشته اند، کسب درآمد کنند.

بر اساس تحلیل های نهادهایی از جمله مؤسسه بروکینگز، چتم هاوس و بانک توسعه آفریقا، بخش عمده سرمایه گذاری های کشورهای حوزه خلیج فارس بر حوزه های انرژی، بنادر، لجستیک، کشاورزی و مواد اولیه حیاتی متمرکز شده است.

این سرمایه گذاری ها علاوه بر ایمن سازی مسیرهای تجاری و تقویت امنیت غذایی، دسترسی به مواد معدنی راهبردی مانند مس، کبالت و لیتیوم را نیز تضمین می کنند؛ موادی که برای توسعه خودروهای برقی و فناوری های هوش مصنوعی اهمیت اساسی دارند.

با وجود اهداف مشترک، کشورهای حوزه خلیج فارس سیاست های متفاوتی را در آفریقا دنبال می کنند.

پروکوپیو توضیح داد که عربستان سعودی و امارات متحده عربی عمدتاً در حوزه انرژی های تجدیدپذیر و همچنین فرآوری و توزیع فرآورده های نفتی سرمایه گذاری می کنند، در حالی که قطر تاکنون رویکرد محدودتر و گزینشی تری در همکاری های اقتصادی با کشورهای آفریقایی داشته است.

از نگاه کارشناسان، امارات متحده عربی فعال ترین بازیگر این عرصه محسوب می شود.

استفان رول در این باره گفت: باید به سیاست های آن ها به چشم یک بسته کامل نگریست.

او افزود که منافع اقتصادی، توسعه بنادر و شبکه های لجستیکی را نمی توان از اهداف سیاست خارجی و امنیتی امارات جدا کرد.

به گفته رول، در اختیار داشتن بنادر راهبردی علاوه بر منافع اقتصادی، ابزار مهمی برای اعمال نفوذ سیاسی بر مسیرهای اصلی تجارت جهانی در اختیار ابوظبی قرار می دهد.

پروکوپیو نیز تأکید کرد که تعاملات اقتصادی امارات با کشورهای آفریقایی، بیش از سایر کشورهای حوزه خلیج فارس، با اهداف سیاست خارجی و ملاحظات امنیتی گره خورده است.

در مقابل، رول معتقد است عربستان سعودی رویکردی گزینشی تر اتخاذ کرده و تمرکز خود را بیشتر بر بخش انرژی گذاشته است.

او همچنین گفت سعودی ها از طریق توافق های دوجانبه و نهادهایی مانند بانک توسعه اسلامی نقش مهمی در تأمین مالی پروژه های توسعه ای ایفا کرده اند و برخلاف امارات، تمایلی به رقابت مستقیم در حوزه سرمایه گذاری ندارند.

پروکوپیو تفاوت رویکردهای سرمایه گذاری امارات و عربستان را ناشی از تفاوت های ساختاری اقتصاد دو کشور می داند.

او گفت: از آنجا که امارات کشوری بسیار کوچک است، الگوی توسعه آن بر فعالیت های برون مرزی استوار بوده است. بنابراین، این کشور برای رشد نیازمند تجارت با سایر نقاط جهان است و اگر بخواهد وابستگی خود را به نفت و گاز کاهش داده و اقتصادش را متنوع سازد، باید روابط تجاری گسترده ای در خارج از مرزهای خود ایجاد کند؛ روابطی بسیار وسیع تر از آنچه عربستان سعودی دنبال می کند.

وی افزود عربستان سعودی، به عنوان کشوری بسیار بزرگ تر، باید اهداف تجارت خارجی خود را با برنامه های تحول اقتصادی داخلی هماهنگ کند.

پروکوپیو همچنین تأکید کرد حضور اقتصادی امارات دارای بعد سیاسی پررنگی است و بخشی از این سرمایه گذاری ها با هدف نمایش قدرت و به چالش کشیدن جایگاه منطقه ای عربستان سعودی انجام می شود.

برای بسیاری از کشورهای آفریقایی، افزایش سرمایه گذاری کشورهای حوزه خلیج فارس در زمانی رخ داده که نیاز این قاره به منابع مالی بیش از گذشته افزایش یافته است.

بر اساس برآوردهای بانک توسعه آفریقا، در شرایطی که کمک های توسعه ای کشورهای غربی کاهش یافته و چین نیز حجم وام های خود را محدود کرده است، سرمایه گذاری مستقیم کشورهای خلیج فارس می تواند بخشی از کمبود منابع مالی مورد نیاز در حوزه های زیرساخت، انرژی و لجستیک را جبران کند.

پروکوپیو به مزیت دیگری نیز اشاره کرد و گفت کشورهای حوزه خلیج فارس، برخلاف چین، سرمایه گذاری مستقیم را به اعطای وام ترجیح می دهند؛ موضوعی که دسترسی کشورهای آفریقایی به منابع مالی را آسان تر کرده و معمولاً با شروط سیاسی کمتری همراه است.

او افزود این وضعیت به کشورهای آفریقایی امکان می دهد دامنه شرکای بین المللی خود را نیز گسترش دهند.

با وجود مزایای اقتصادی، این روند بدون انتقاد نبوده است.

اندیشکده چتم هاوس هشدار داده است که تمرکز سرمایه گذاری ها بر بنادر، زنجیره های تأمین و مواد اولیه، بیش از آنکه در خدمت توسعه کشورهای آفریقایی باشد، منافع راهبردی سرمایه گذاران را تأمین می کند.

مؤسسه بروکینگز نیز هشدار داده است که برخی از این سرمایه گذاری ها کشورهای آفریقایی را صرفاً به تأمین کنندگان مواد اولیه تبدیل کرده اند و آنچه بیش از همه مورد نیاز است، توسعه ظرفیت های تولیدی و صنعتی این کشورهاست.

استفان رول نیز این مسئله را یکی از چالش های اصلی دانست و گفت مشکل، اصل سرمایه گذاری نیست؛ بلکه وابستگی های جدیدی است که از طریق زیرساخت های راهبردی یا صادرات مواد خام فرآوری نشده ایجاد می شود.

او تأکید کرد که منافع اقتصادی و اهداف ژئوپلیتیکی را نمی توان از یکدیگر جدا دانست.

در مقابل، پروکوپیو با احتیاط بیشتری به آینده این همکاری ها نگاه می کند.

او خاطرنشان کرد همکاری های میان کشورهای آفریقایی و کشورهای حوزه خلیج فارس هنوز در مراحل اولیه قرار دارد و مشخص نیست سرمایه گذاری های میلیارد دلاری امارات، عربستان سعودی یا قطر در نهایت تا چه اندازه به صنعتی شدن اقتصادهای آفریقایی منجر خواهد شد.

در نهایت، بسیاری از کارشناسان معتقدند موفقیت این سرمایه گذاری ها نه به منشأ سرمایه، بلکه به نحوه استفاده کشورهای آفریقایی از این منابع بستگی دارد.

هم مؤسسه بروکینگز و هم بانک توسعه آفریقا بر این نکته تأکید دارند که سرمایه گذاری مستقیم خارجی می تواند محرک مهمی برای توسعه اقتصادی باشد، اما تنها در صورتی پایدار خواهد بود که به تقویت صنایع داخلی و رشد بلندمدت اقتصاد کشورهای آفریقایی بینجامد.

منبع: فرارو