در میانه تشدید تنش های نظامی و دیپلماتیک میان ایران و ایالات متحده، شبکه CNN در تحلیل های اخیر خود از اصطلاح جنگ ابدی (Forever War) برای توصیف چشم اندازی استفاده کرده است که می تواند دولت دونالد ترامپ را در خاورمیانه گرفتار کند.

به گزارش فرارو، این همان مفهومی است که علی واعظ، مدیر پروژه ایران در گروه بین المللی بحران (ICG)، نیز در تحلیل های راهبردی خود به آن اشاره داشته و به صراحت هشدار داده است که ورود احتمالی آمریکا به هرگونه درگیری نظامی با ایران، صرفاً یک عملیات محدود نخواهد بود، بلکه می تواند نقطه آغازین جنگی فراگیر باشد که پایان روشنی برای آن متصور نیست.

اما پرسش اساسی این است که جنگ ابدی در ادبیات سیاسی دقیقاً به چه معناست؟ آیا این عبارت صرفاً یک کلیدواژه ژورنالیستی برای جلب مخاطب است یا ریشه در مفاهیم شناخته شده ادبیات ژئوپلیتیک و مطالعات راهبردی دارد؟

افزون بر این، در شرایط کنونی که دولت دونالد ترامپ در کاخ سفید مستقر است، آیا واشنگتن واقعاً در حال حرکت به سوی چنین سناریوی خطرناکی است یا همچنان موانع جدی و بازدارنده ای در ساختار تصمیم گیری آمریکا بر سر راه آن وجود دارد؟

اصطلاح جنگ ابدی در فضای سیاسی و رسانه ای ایالات متحده، مشخصاً پس از آغاز جنگ های فرسایشی آمریکا در خاورمیانه، به ویژه در عراق و افغانستان، رواج گسترده ای پیدا کرد. در آن سال ها، بسیاری از استراتژیست ها و پژوهشگران حوزه بین الملل به این جمع بندی رسیدند که واشنگتن وارد باتلاق هایی شده است که اگرچه نقطه آغاز آن ها روشن بود، اما هیچ کس در پنتاگون نمی توانست زمان پایان یا حتی سناریوی خروج از آن ها را به درستی پیش بینی کند.

به همین دلیل، اصطلاح جنگ ابدی در ادبیات راهبردی آمریکا به درگیری های نظامی اطلاق می شود که نه پیروزی قاطع و ملموسی در آن ها حاصل می شود و نه امکان خروج آسان و کم هزینه از آن ها وجود دارد.

از منظر تئوریک و نظری، یک جنگ ابدی صرفاً به معنای طولانی شدن بازه زمانی یک درگیری نظامی نیست. ممکن است یک جنگ کلاسیک چندین سال به طول بینجامد، اما در نهایت با امضای یک معاهده صلح یا پیروزی نظامی یکی از طرفین خاتمه یابد.

آنچه ماهیت یک درگیری را به جنگ ابدی بدل می کند، گرفتار شدن بازیگران در یک چرخه بی پایان و ویرانگر از حمله و ضدحمله است؛ چرخه ای که در آن هر کنش نظامی، واکنش تازه تر و شدیدتری را به دنبال دارد و هیچ یک از طرفین قادر نیست بدون پرداخت هزینه های سنگین استراتژیک، از میدان نبرد خارج شود.

در علوم سیاسی و روابط بین الملل، این وضعیت پیچیده را تا حد زیادی می توان با مفهوم معضل امنیت (Security Dilemma) تبیین کرد. این مفهوم به شرایطی اشاره دارد که هرگونه اقدام یک بازیگر برای افزایش ضریب امنیتی خود، به طور خودکار از سوی بازیگر مقابل یک تهدید تلقی شده و پاسخ متقابل را در پی دارد. نتیجه اجتناب ناپذیر چنین روندی، افزایش مستمر تنش ها و مسدود شدن مسیرهای دیپلماتیک برای بازگشت به وضعیت عادی است.

کاربرد این مفهوم تحلیلی درباره جمهوری اسلامی ایران، پیش و بیش از هر چیز به ویژگی های منحصربه فرد ژئوپلیتیکی، جغرافیایی و دکترین امنیتی این کشور بازمی گردد. برخلاف تجربه های پیشین آمریکا نظیر جنگ عراق در سال 2003 (1382)، تقابل احتمالی با ایران به هیچ وجه به یک نبرد کلاسیک و مرسوم میان دو ارتش دولتی محدود نخواهد ماند.

ایران در طول چهار دهه گذشته، شبکه ای قدرتمند و درهم تنیده از متحدان و بازیگران همسو را در نقاط مختلف خاورمیانه ساماندهی کرده است. افزون بر این شبکه ارتباطی، تهران توانمندی های بومی و خیره کننده ای در حوزه موشک های بالستیک، فناوری پهپادی و استراتژی های جنگ نامتقارن به دست آورده که توازن قوا را در منطقه تغییر داده است.

به همین دلیل، بسیاری از ناظران نظامی بر این باورند که حتی در صورت برتری تکنولوژیک آمریکا در یک رویارویی مستقیم، هیچ تضمین و چشم انداز روشنی وجود ندارد که این برتری نظامی بتواند به یک موفقیت سیاسی پایدار برای واشنگتن ترجمه شود.

از سوی دیگر، موقعیت ژئواستراتژیک و جغرافیای پهناور ایران نیز معادله جنگ احتمالی را به مراتب پیچیده تر می کند. هرگونه درگیری نظامی گسترده با ایران، به طور قطعی امنیت آب راه های بین المللی از جمله خلیج فارس و تنگه هرمز، ثبات بازار جهانی انرژی و در نهایت امنیت متحدان منطقه ای آمریکا را با مخاطرات جدی و بی سابقه ای مواجه خواهد ساخت.

در چنین بستر ملتهبی، احتمال آنکه زبانه های آتش درگیری از مرزهای ایران فراتر رفته و خاورمیانه را درگیر زنجیره ای از بحران های منطقه ای کند، کاملاً محتمل است.

بنابراین، هنگامی که رسانه هایی مانند CNN یا تحلیلگرانی نظیر علی واعظ از خطر بالقوه جنگ ابدی سخن به میان می آورند، منظورشان اشغال نظامی ایران نیست؛ بلکه آن ها این هشدار صریح را مخابره می کنند که ایالات متحده ممکن است وارد باتلاقی از درگیری های مستمر، عملیات های تلافی جویانه، جنگ های پیچیده سایبری، حملات ترکیبی نیروهای نیابتی و تنش های مزمن امنیتی شود که دهه ها به طول بینجامد.

پاسخ دادن به این پرسش کلیدی، نیازمند بررسی دقیق متغیرهای رفتاری رییس جمهور آمریکا است. اگر به مواضع سیاسی دونالد ترامپ در سال های اخیر نگاه کنیم، او همواره تلاش کرده تا خود را در قامت یک سیاستمدار مخالف جنگ های بی پایان معرفی کند.

ترامپ در مقاطع مختلف، جنگ عراق و حضور نظامی در افغانستان را اشتباهات پرهزینه سیاست خارجی آمریکا دانسته است. او حتی در جریان رقابت های انتخابات ریاست جمهوری سال 2024 (1403)، بارها به پایگاه رأی خود وعده داد که واشنگتن را از مداخله در جنگ های طولانی مدت خارجی خارج خواهد کرد.

با این وجود، روی دیگر سکه سیاست خارجی ترامپ، پافشاری شدید او بر راهبرد فشار حداکثری است؛ دکترین سخت گیرانه ای که بر وارد آوردن ضربات کوبنده، سریع و همه جانبه استوار است تا طرف مقابل را وادار به تسلیم کند.

چالش اساسی و نقطه کور این راهبرد آنجاست که سیاست فشار حداکثری تنها در صورتی به نتیجه می رسد که بازیگر مقابل، پس از دریافت ضربه، گزینه تسلیم و نشستن پشت میز مذاکره را انتخاب کند. اما شواهد نشان می دهد که اگر ایران به جای عقب نشینی، راهبرد مقاومت فرسایشی و پاسخ های تدریجی را در پیش بگیرد، واشنگتن ناگزیر به درون همان چرخه ای کشیده خواهد شد که همواره از آن انتقاد کرده است.

به بیان روشن تر، ممکن است ترامپ در وهله نخست هیچ نیت و قصدی برای آغاز یک جنگ تمام عیار نداشته باشد، اما تاریخ روابط بین الملل ثابت کرده است که ویرانگرترین جنگ ها، دقیقاً برخلاف نیات اولیه رهبران آغاز شده اند.

جنگ جهانی اول در سال 1914 (1293)، جنگ ویتنام، و حضور فرسایشی بیست ساله آمریکا در افغانستان از سال 2001 (1380) تا 2021 (1400)، نمونه های بارزی هستند که نشان می دهند چگونه تصمیم برای یک عملیات محدود، در نهایت به درگیری های مهارگسیخته ای بدل می شود که خروج از آن ها مستلزم پرداخت غرامت های سنگین است.

حتی با فرض اینکه دولت ترامپ تصمیم قطعی بگیرد تا فشار نظامی بر تهران را افزایش دهد، اجرای سناریوی یک رویارویی طولانی مدت با موانع جدی روبه رو خواهد بود. جامعه آمریکا پس از تجربه تلخ لشکرکشی به خاورمیانه، هیچ تمایل و اشتیاقی برای ورود به یک جنگ تازه ندارد.

علاوه بر آن، هرگونه درگیری گسترده و مستقیم با ایران می تواند شوک بی سابقه ای به بازار انرژی وارد کرده و اقتصاد جهانی و شاخص های اقتصادی داخل آمریکا را به شدت دچار بحران کند؛ مؤلفه ای که برای هر سیاستمداری در فضای رقابت های سیاسی، اهمیت تعیین کننده ای دارد.

از سوی دیگر، استراتژیست های واشنگتن هنوز نتوانسته اند پاسخ روشنی برای یک پرسش حیاتی بیابند: اگر جنگی با ایران آغاز شود، نقطه پایان مطلوب آن دقیقاً چه خواهد بود؟ آیا هدف واشنگتن مهار برنامه هسته ای است؟ محدود کردن توان موشکی؟ تغییر رفتار منطقه ای ایران یا اهدافی دیگر؟ هرچه پاسخ به این پرسش مبهم تر باشد، احتمال گرفتار شدن در باتلاق جنگ ابدی بیشتر خواهد شد.

با در نظر گرفتن تمامی این متغیرها، هشدار رسانه هایی چون CNN و تحلیل کارشناسانی نظیر علی واعظ را نباید صرفاً یک پیش بینی ساده قلمداد کرد. آنچه این محافل بر آن تأکید می کنند، در واقع یک هشدار راهبردی است؛ مبنی بر اینکه در معادله تقابل تهران و واشنگتن، خطر اصلی شاید نه در آغاز جنگ، بلکه در ناتوانی مطلق برای پایان دادن به آن نهفته باشد.

منبع: فرارو