ناصر کمالی مشهود

دکتری ژئوپلیتیک

جنگ روسیه و اوکراین، صرفاً یک درگیری مرزی نیست؛ بلکه نقطه تلاقی سال ها رقابت ژئوپلیتیک، نگرانی های امنیتی روسیه و مداخلات سیاسی غرب است. این جنگ، که از سال 2022 به مرحله تمام عیار رسید، اکنون به یکی از پیچیده ترین بحران های امنیتی جهان تبدیل شده و پیامدهای آن، از انرژی اروپا تا امنیت خاورمیانه و روابط ایران با اوکراین و روسیه را تحت تأثیر قرار داده است. در شرایطی که اوکراین با حمایت 30 کشور غربی، حملات خود را به عمق خاک روسیه گسترش داده، نشانه هایی از تلاش کی یف برای کشیدن پای ایران به معرکه جنگ نیز دیده می شود؛ وضعیتی که می تواند به تله آفساید جدیدی در سیاست خارجی ایران تبدیل شود.

ریشه های جنگ روسیه و اوکراین

ریشه های تاریخی و امنیتی جنگ روسیه و اوکراین را می توان در چهار محور اصلی زیر خلاصه کرد:

1. شکل گیری ناتو و رقابت ساختاری آن با اتحاد شوروی

2. الحاق کریمه به روسیه در سال 2014

3. حمایت روسیه از جدایی طلبان شرق اوکراین

4. گسترش ناتو به شرق اروپا

درخواست عضویت اوکراین در ناتو در سال 2022، آخرین جرقه ای بود که مسکو، آن را تهدیدی مستقیم علیه امنیت ملی خود تلقی کرد.

روسیه تلاش داشت الگوی جنگ گرجستان را در اوکراین تکرار کند، اما ورود گسترده آمریکا و اروپا به تجهیز کی یف، جنگ را به عرصه رویارویی غیر مستقیم روسیه و غرب تبدیل کرد.

جایگاه اوکراین در راهبرد روسیه

روسیه، اوکراین را نه یک کشور همسایه، بلکه بخشی از حوزه تاریخی و فرهنگی خود می داند.

اوکراین و بلاروس، اکنون میان روسیه و اروپا قرار گرفته اند و این وضعیت، مانع نقش آفرینی مستقیم روسیه در اروپا شده است.

روسیه می خواهد با ابزار انرژی، اروپا را تحت فشار قرار دهد، اما مسیر اصلی انتقال انرژی، از خاک اوکراین می گذرد؛ مسیری که مسکو سال ها تلاش کرد دور بزند، اما موفق نشد.

با وجود شدت درگیری ها، روند تاریخی نشان می دهد که نه روسیه توان تحمل جدایی طولانی مدت از اروپا را دارد و نه غرب می تواند اجازه دهد روسیه بدون ابزار کنترل، سیاست های منطقه ای و جهانی خود را پیش ببرد. در نتیجه، هیچ یک حاضر به دادن امتیاز نیستند و جنگ، در کوتاه مدت ادامه خواهد داشت.

آمارهای یک جنگ بی پایان

بر اساس داده های منتشرشده توسط منابع مختلف؛ روسیه 1.3 میلیون نیروی فعال و 2 میلیون ذخیره و اوکراین 2.2 میلیون نیروی فعال در اختیار دارد. بر اساس گزارش WSJ، تلفات انسانی دو طرف تا سال 2024، حدود یک میلیون نفر بوده است، هر چند آمار دقیق تر تلفات این جنگ، اعلام نمی شود.

از هواپیمای اوکراین تا شناورهای ایران

روابط ایران و اوکراین، پس از حادثه تلخ اشتباه در اصابت موشک به هواپیمای اوکراینی در 18 دی 1398 تضعیف شد و استفاده روسیه از پهپادهای ایرانی در جنگ با اوکراین، به محل اختلاف جدید تبدیل شد. در سال های 1404 و 1405، اوکراین اعلام کرد چند شناور مرتبط با انتقال تجهیزات نظامی ایران و روسیه را در دریای خزر هدف قرار داده است؛ اقدامی که نشان می دهد کی یف در حال ایفای نقش حوثی هاست و به اهرم فشار علیه ایران تبدیل شده است.

در ماه های اخیر، اوکراین حملات خود را به عمق خاک روسیه افزایش داده و بعید نیست در ادامه، با تضعیف خطوط تأمین روسیه، حملات محدود علیه منافع ایران را دنبال کند که این وضعیت، می تواند ایران را در معرض گسترش افقی جنگ قرار دهد؛ یعنی سرایت بحران اوکراین به بازیگران جدید که ایران باشد.

سناریوی محتمل: بازدارندگی تدریجی

افزایش تنش میان تهران و کی یف می تواند:

● زمینه فشار بیشتر اروپا بر ایران را فراهم کند،

● همکاری اطلاعاتی و لجستیکی غرب با اوکراین را تقویت کند

● و در این شرایط حساس منطقه، هزینه های امنیتی ایران را افزایش دهد.

با توجه به فاصله جغرافیایی، ورود ایران به جنگ مستقیم با اوکراین، نه مزیت ژئوپلیتیکی دارد و نه با اصول مدیریت همزمان بحران ها سازگار است که مناسب ترین الگوی پاسخ ایران، بازدارندگی تدریجی است؛ یعنی :

● تبادل پیام امنیتی روشن

● جلوگیری از عبور بحران به سطح جنگ فراگیر

● و مدیریت تنش، بدون ورود به درگیری مستقیم.

این الگو، هم از منافع ایران محافظت می کند و هم مانع از گرفتار شدن در تله آفساید اوکراین می شود. در چنین شرایطی، خویشتن داری، بازدارندگی تدریجی، مدیریت دقیق بحران و پرهیز از ورود به جنگ مستقیم، به تمرکز ایران در جنگ با آمریکا کمک خواهد کرد و لازم است با حفظ انسجام داخلی، تقویت دیپلماسی فعال و مدیریت هوشمندانه روابط با روسیه و اروپا، بازیگر ناخواسته یک جنگ فرسایشی نباشیم، چرا که اکثرا جنگ های خانمان سوز در دنیا، از یک سوء تفاهم و تصمیم بر پایه هوش هیجانی نشأت گرفته است. هرچند جواب درخور تجاوز به اوکراین در صورت عدم ترک مخاصمه، حتماً لازم است.

پس باید مراقب خواب جدید احتمالی غرب برای ایران باشیم.