قفقاز جنوبی به میدان رقابت ایران، روسیه و آمریکا بر سر کریدورها تبدیل شده است؛ جایی که واشنگتن با پروژه TRIPP به‌دنبال نفوذ بلندمدت بوده و تهران و مسکو با منافع مشترک، آزمون تازه‌ای پیش‌رو دارند.

 فارس؛ قفقاز جنوبی در حال تبدیل شدن به صحنه رقابت همزمان بر سر کریدورهای ترانزیتی، نفوذ اقتصادی و موازنه ژئوپلیتیکی است. 

جایی که از یک سو روسیه و جمهوری آذربایجان با وجود اختلافات، همکاری‌های اقتصادی و کریدوری خود را حفظ کرده‌اند و از سوی دیگر آمریکا با پروژه TRIPP در تلاش برای ایجاد جایگاهی بلندمدت در معادلات منطقه است؛ روندی که برای ایران و روسیه اهمیت ویژه‌ای دارد.

روابط مسکو و باکو در شرایطی دنبال می‌شود که روسیه و جمهوری آذربایجان در پرونده اوکراین عملاً در دو سوی متفاوت قرار گرفته‌اند. 

حملات روسیه به برخی تأسیسات شرکت نفت دولتی آذربایجان، سوکار، در اوکراین و آسیب دیدن مراکز دیپلماتیک آذربایجان نیز بر پیچیدگی این روابط افزوده است؛ با این حال همکاری‌های اقتصادی، تجاری و ترانزیتی دو کشور متوقف نشده است.

روسیه در شرایطی که روابطش با ارمنستان با چالش‌هایی مواجه شده، اهمیت بیشتری برای همکاری با باکو قائل است. دو کشور در فوریه 2022 «اعلامیه همکاری متحدانه» را امضا کردند و حجم تجارت آنها در سال 2025 از 5 میلیارد دلار عبور کرد.

حمل‌ونقل و ترانزیت نیز یکی از مهم‌ترین محورهای این همکاری است؛ چراکه مسکو برای دسترسی به بازارهای جنوب و مسیرهای منتهی به خلیج فارس و هند، به مسیرهای عبوری از جمهوری آذربایجان نیاز دارد.

در همین چارچوب، کریدور شمال–جنوب و مسیرهای ریلی و جاده‌ای منطقه اهمیت مضاعفی پیدا کرده‌اند. در مقابل، آذربایجان نیز تلاش می‌کند موقعیت خود را به‌عنوان حلقه اتصال مسیرهای شرق–غرب و شمال–جنوب تقویت کند.

اما همزمان، پروژه موسوم به «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی» یا TRIPP که همان کریدور زنگزور سابق است، در حال ورود به مرحله حقوقی جدیدی در ارمنستان است. 

دولت این کشور روند تصویب توافقنامه همکاری با آمریکا را آغاز کرده و بر اساس چارچوب اجرایی پروژه، شرکت توسعه TRIPP مسئول ساخت و مدیریت زیرساخت‌های ریلی، جاده‌ای، انرژی و دیجیتال این مسیر خواهد بود.

مطابق مفاد اعلام‌شده، سهم آمریکا در این شرکت 74 درصد و سهم ارمنستان 26 درصد خواهد بود و این همکاری دست‌کم 49 سال ادامه خواهد داشت. امکان تمدید آن برای 50 سال دیگر نیز پیش‌بینی شده است.

اهمیت این موضوع برای ایران از آنجا ناشی می‌شود که ایجاد یک ساختار بلندمدت تحت نفوذ آمریکا در مسیرهای ارتباطی قفقاز، می‌تواند موازنه ژئوپلیتیکی منطقه و جایگاه مسیرهای ارتباطی ایران با ارمنستان را تحت تأثیر قرار دهد.

از این منظر، رقابت بر سر زنگزور صرفاً رقابت بر سر ساخت یک مسیر حمل‌ونقلی نیست؛ بلکه موضوع اصلی، کنترل گره‌های راهبردی تجارت، انرژی، ارتباطات و نفوذ سیاسی در قفقاز جنوبی است.

در چنین شرایطی، تبدیل پرونده کریدور زنگزور به موضوعی مشترک میان ایران و روسیه می‌تواند اهمیت ویژه‌ای پیدا کند. 

تهران و مسکو می‌توانند با تقویت همکاری‌های ترانزیتی، توسعه مسیرهای جایگزین از خاک ایران، تقویت کریدور ارس و تسریع پروژه‌های مشترک شمال–جنوب، مانع از آن شوند که تحولات کریدوری منطقه صرفاً در چارچوب طراحی قدرت‌های فرامنطقه‌ای پیش برود.

در نهایت، آینده قفقاز جنوبی بیش از گذشته به رقابت بر سر مسیرهای ترانزیتی گره خورده است؛ رقابتی که در آن ایران و روسیه منافع مشترکی دارند و نحوه هماهنگی آنها می‌تواند بر موازنه قدرت و آینده کریدورهای منطقه اثرگذار باشد.