به نقل از فرادید، در حالی که بیشتر شهاب سنگ هایی که بر زمین فرود می آیند در اقیانوس ها، جنگل ها، بیابان ها یا میان سنگ های معمولی ناپدید می شوند، جنوبگان آن ها را حفظ، جابه جا و در مکان هایی مشخص متمرکز می کند؛ تا جایی که تاکنون بیش از 45 هزار نمونه شهاب سنگ از این قاره جمع آوری شده است.

بر اساس داده های رصدخانه زمین ناسا، از زمان نخستین کشف ثبت شده یک شهاب سنگ در جنوبگان در سال 1912 تاکنون، بیش از 45 هزار نمونه از این قاره به دست آمده است. پژوهش های جدید حتی شمار کل نمونه های جنوبگان را نزدیک به 50 هزار قطعه برآورد می کنند.

البته هر نمونه الزاماً به معنای یک شهاب سنگ مستقل نیست؛ زیرا یک شهاب سنگ هنگام برخورد با زمین ممکن است به چندین قطعه بشکند و بعدها مشخص شود که همه آن ها متعلق به یک رویداد واحد بوده اند. با این حال، مقیاس این مجموعه همچنان بی نظیر است.

نوار نقاله ای از یخ

راز این پدیده در سامانه ای طبیعی متشکل از یخ های روان، کوهستان ها، بادهای خشک و گذر زمان نهفته است. وقتی شهاب سنگی روی صفحه یخی جنوبگان فرود می آید، معمولاً برف تازه آن را می پوشاند. این برف به تدریج فشرده شده و به یخ تبدیل می شود و یخچال طبیعی نیز تحت وزن خود به آرامی حرکت می کند. در نتیجه، شهاب سنگ همراه با یخ، گاهی برای ده ها هزار یا حتی صدها هزار سال جابه جا می شود.

بیشتر این یخ ها در نهایت به سواحل می رسند و وارد اقیانوس می شوند، اما در بخش هایی از جنوبگان شرقی، یخ های روان به موانعی مانند رشته کوه ترانس آنتارکتیک برخورد می کنند. در این نقاط، جریان یخ کند می شود یا به سمت بالا رانده می شود.

هم زمان، بادهای بسیار سرد و خشک کاتاباتیک از تجمع برف تازه جلوگیری می کنند و با فرسایش سطح یخ یا تبدیل مستقیم آن به بخار آب، لایه های قدیمی تر یخ را از بین می برند. اما شهاب سنگ ها نه تبخیر می شوند و نه همراه با یخ ناپدید می شوند. با از بین رفتن یخ، آن ها روی سطح باقی می مانند.

این فرایند در طول هزاران سال، مناطقی به نام ناحیه تجمع شهاب سنگ ایجاد می کند؛ جاهایی که شهاب سنگ هایی از محدوده ای بسیار وسیع در یک منطقه کوچک گرد هم می آیند.

چرا یخ آبی رنگ بهترین محل جست وجو است؟

این نواحی معمولاً از یخ آبی تشکیل شده اند؛ سطحی سخت و قدیمی که برف روی آن وجود ندارد. رنگ آبی روشن یخ باعث می شود شهاب سنگ های تیره رنگ از فاصله دور نیز به راحتی دیده شوند.

بیشتر شهاب سنگ ها هنگام عبور از جو زمین، لایه ای تیره به نام پوسته ذوبی پیدا می کنند. همین پوسته روی زمینه سفید یا آبی یخ، آن ها را کاملاً متمایز می کند. گروه های جست وجو با برف رو یا پیاده، در خطوط منظم حرکت می کنند و هر جسمی را که به محیط اطراف شباهت نداشته باشد، بررسی می کنند.

البته کار به همین سادگی نیست. سنگ های زمینی نیز ممکن است از کوه های اطراف روی یخ افتاده باشند و شهاب سنگ ها نیز در طول زمان دچار فرسایش یا شکستگی شوند. به همین دلیل، پژوهشگران محل دقیق هر نمونه را ثبت و از آن عکاسی می کنند و سپس با تجهیزات ویژه و بدون آلودگی آن را جمع آوری می کنند.

آزمایشگاهی طبیعی برای پژوهشگران

جمع آوری نظام مند شهاب سنگ ها از جنوبگان از دهه 1960 با برنامه های ژاپن آغاز شد و آمریکا نیز در سال 1976 پروژه جست وجوی شهاب سنگ های جنوبگان را راه اندازی کرد.

این برنامه آمریکایی تاکنون بیش از 23 هزار نمونه را با همکاری ناسا، بنیاد ملی علوم آمریکا و مؤسسه اسمیتسونین جمع آوری کرده است. نمونه ها در کیسه های استریل نگهداری می شوند و در تمام مسیر حمل ونقل در حالت یخ زده باقی می مانند. سپس در مرکز فضایی جانسون ناسا، تحت شرایط کنترل شده ذوب، خشک، طبقه بندی و برای تحقیقات آماده می شوند.

اهمیت این مجموعه تنها در تعداد زیاد آن نیست. پژوهشگران سراسر جهان می توانند درخواست دریافت نمونه بدهند و با فناوری های جدید، اطلاعاتی را از این سنگ ها استخراج کنند که هنگام جمع آوری آن ها حتی قابل تصور نبود.

هنوز صدها هزار شهاب سنگ دیگر در انتظار کشف هستند

دانشمندان در سال 2022 برآورد کردند که احتمالاً حدود 300 هزار شهاب سنگ دیگر همچنان روی سطح یا نزدیک سطح یخ های جنوبگان قرار دارند. پژوهشگران با استفاده از یادگیری ماشین و داده هایی مانند سرعت حرکت یخ، دمای سطح، شیب زمین و اطلاعات راداری، نقشه هایی تهیه کرده اند که امیدبخش ترین مناطق برای جست وجو را مشخص می کند.

البته وجود یخ آبی به تنهایی کافی نیست. اگر یخ بیش از حد سریع حرکت کند، شهاب سنگ ها فرصت تجمع پیدا نمی کنند. از سوی دیگر، اگر دمای سطح کمی افزایش یابد، شهاب سنگ تیره رنگ گرمای خورشید را جذب کرده، یخ زیر خود را ذوب می کند و دوباره درون آن فرو می رود. به همین دلیل، تقریباً همه مناطق شناخته شده تجمع شهاب سنگ در بیش از 99 درصد مواقع دمایی پایین تر از منفی 9 درجه سانتی گراد دارند.

در نهایت، آنچه جنوبگان را به بزرگ ترین گنجینه شهاب سنگ های جهان تبدیل کرده، نه بارش بیشتر اجرام فضایی، بلکه ترکیبی کم نظیر از سرمای شدید، خشکی هوا، حرکت آرام یخ ها و فرسایش مداوم سطح آن هاست؛ سامانه ای طبیعی که سنگ های فضایی را از سراسر قاره گرد هم می آورد و آن ها را بر زمینه ای سفید و یکدست، در برابر دید پژوهشگران آشکار می کند.