ناصر کمالی مشهود_ کارشناس مدیریت شهری

اول همسایه؛ بعد خانه فقط یک توصیه اخلاقی نیست؛ یک اصل بنیادین در حکمرانی شهری است. ایستگاه های انتقال پسماند اگر در جای درست جانمایی نشوند، هزینه های پنهان آن نه از بودجه شهرداری، بلکه از کیفیت زندگی مردم پرداخت می شود؛ از هوایی که باید تازه باشد و نیست، از پنجره ای که باید باز شود و نمی شود، از محله ای که باید امن و آرام باشد اما نیست. مدیریت پسماند، ضرورت شهر است؛ اما استقرار تأسیسات آن در دل بافت مسکونی، نقض آشکار حق شهروندان بر زندگی سالم است. تهران به ایستگاه انتقال پسماند نیاز دارد؛ اما نه در کنار خانه مردم.

تنها کسی که شاید از دیدن پدر با دسته گل خوشحال نشود، دخترکی است که پدرش گل فروش است و نباید شب با گل های فروش نرفته به خانه برگردد. این تصویر، استعاره ای از محله هایی است که نسیم برای شان نعمت نیست؛ باد که می وزد، نه طراوت می آورد و نه آرامش، بلکه بوی نامطبوع ایستگاه انتقال پسماند را به خانه ها می برد.

در برخی محله های تهران، به جای پارک، فضای سبز یا سرانه فرهنگی، ایستگاه انتقال پسماند در مجاورت خانه ها ساخته شده است؛ جایی که بوی ناخوشایند، صدای فعالیت شبانه روزی، تردد خودروهای سنگین و رفت وآمد کامیون های حمل پسماند، کیفیت زندگی مردم را تحت تأثیر قرار می دهد. در این محله ها، خانه ها مشتری ندارند؛ شبیه دختر زیبایی که به خاطر اعتیاد پدرش، خواستگار ندارد.

خانه باید مأمن آرامش باشد؛ جایی که بتوان در یک شب بارانی، پنجره را باز کرد و هوای تازه را به خانه آورد، اما در این محله ها، باز کردن پنجره یعنی ورود بو، صدا و آلودگی.

از منظر مهندسی ترافیک، احداث ایستگاه انتقال پسماند، اقدامی منطقی است؛ کاهش سفرهای طولانی، صرفه جویی سوخت، افزایش بهره وری ناوگان و کنترل هزینه حمل. اما مقرون به صرفه بودن یک تصمیم فنی، به معنای مناسب بودن هر مکان برای اجرای آن نیست. وقتی چنین تأسیساتی در دل بافت مسکونی قرار می گیرند، بخشی از هزینه اقتصادی سیستم، به شکل هزینه های محیط زیستی، ترافیکی و اجتماعی به شهروندان منتقل می شود.

موضوع، فقط بوی نامطبوع نیست؛ افزایش تردد خودروهای سنگین، آلودگی صوتی، کاهش جذابیت سکونتی، احتمال خروج شیرابه، ایجاد سطوح لغزنده در معابر، اُفت ارزش معاملاتی املاک و کاهش مطلوبیت محیط زندگی، همگی پیامدهایی هستند که باید با ارزیابی دقیق و کارشناسی بررسی شوند.

در قراردادهای پسماند نیز باید اصلاحات جدی انجام شود. ارزیابی پیمانکار، نباید فقط بر مبنای تعداد سرویس و میزان حمل باشد؛ بلکه کنترل بو، کنترل صدا، عدم ریزش پسماند، عدم خروج شیرابه و پاک سازی مسیر، باید دارای ضمانت اجرایی باشد.

بودجه مصوب شهرداری تهران در سال 1405 بالغ بر 323 هزار میلیارد تومان است. در چنین مقیاسی، انتظار می رود مدیریت شهری علاوه بر هزینه های مستقیم، هزینه های پنهان محیط زیستی، اجتماعی و ترافیکی تصمیمات خود را نیز محاسبه کند.

راه حل، تعطیلی یک باره ایستگاه ها نیست؛ بلکه ارزیابی، اصلاح و جابه جایی مرحله ای آنهاست. برای ارزیابی هر ایستگاه باید فاصله از بافت مسکونی، مدارس و مراکز درمانی، مسیر تردد خودروهای سنگین، وضعیت ترافیک، بو، صدا، شیرابه، ظرفیت واقعی و شکایات مردمی بررسی شود و ایستگاه ها در سه گروه قابل قبول ، نیازمند اصلاح و غیر قابل قبول قرار گیرند.

ایستگاه های جدید باید در پهنه های مناسب، خارج از بافت متراکم مسکونی، با دسترسی مناسب به شبکه اصلی حمل ونقل و مجهز به سیستم کنترل بو، شیرابه، صدا و رواناب احداث شوند. محل های قدیمی نیز پس از انتقال، باید به پارک بازیافت، بوستان محلی یا مرکز آموزش محیط زیست تبدیل شوند.

هدف از طرح این مطالب، مخالفت با مدیریت پسماند نیست؛ بلکه تأکید بر مدیریت بهینه آن است.

خدمات شهری و نگهداشت، مادر مأموریت های مدیریت شهری است و باید به جای پاشنه آشیل، به تکیه گاه آسایش و رضایتمندی مردم تبدیل شود. با جانمایی صحیح، اصلاح قراردادها و اولویت دادن به سلامت شهروندان، می توان ضمن انتقال ایستگاه ها به محدوده های غیر مسکونی، رضایت اجتماعی را تقویت کرد.

نیازی به تأکید نیست که ایستگاه انتقال پسماند، ضرورت شهر است اما محل استقرار آن باید با اصول حکمرانی شهری سازگار باشد. هزینه های فنی نباید به هزینه های اجتماعی تبدیل شود. با ارزیابی دقیق، اصلاح قراردادها، جابه جایی مرحله ای ایستگاه ها و تبدیل محل های قدیمی به پارک بازیافت، می توان هم مدیریت پسماند را بهینه کرد و هم کیفیت زندگی مردم را ارتقا داد. تهران به ایستگاه انتقال پسماند نیاز دارد؛ اما نه در کنار خانه مردم.