به نقل از ایسنا، ماجرای نجات گوزن زرد ایرانی به حدود دهه 40 بازمی گردد؛ زمانی که تصور می شد این گونه به طور کامل از طبیعت ایران حذف شده است. در همان سال ها، دانشمندان آلمانی در جریان مطالعات خود در ایران 12 رأس گوزن زرد را پیدا کردند و این جمعیت کوچک به دشت ناز ساری منتقل شد. گوزن ها در دشت ناز شروع به زادآوری کردند و به تدریج جمعیت پایه ای برای ادامه برنامه های حفاظتی شکل گرفت.

تعدادی از گوزن های زرد دشت ناز در دهه 50 به جزیره اشک در پارک ملی دریاچه ارومیه منتقل شدند و روند تکثیر این گونه در مناطق مختلف ادامه یافت. سازمان حفاظت محیط زیست نیز حدود سال 1385 بیش از 15 سایت را در نقاط مختلف کشور برای تکثیر و پرورش گوزن زرد ایجاد کرد؛ برنامه ای که در نهایت به شکل گیری جمعیت هایی در چند سایت از جمله فندقلو، جزیره اشک، پارک ملی دز، پناهگاه حیات وحش دشت ناز و پناهگاه حیات وحش سمسکنده منجر شد اما هدف اصلی تنها افزایش تعداد گوزن ها در سایت های تکثیر نبود بلکه بازگرداندن این گونه به طبیعت و زیستگاه های تاریخی آن، مرحله دشوارتر برنامه احیای گوزن زرد بود.

حدود دو سال پیش، نخستین جمعیت متولدشده در یکی از سایت های تکثیر و پرورش، پس از طی مراحل لازم بازوحشی سازی، در زیستگاه اولیه خود در محدوده دز و کرخه رهاسازی شد. این اقدام نقطه عطفی در برنامه احیای گوزن زرد ایرانی بود چراکه موفقیت واقعی زمانی معنا پیدا می کرد که حیوانات رهاشده بتوانند در طبیعت زنده بمانند و مهم تر از آن، تولیدمثل کنند.

سال گذشته تصاویر زادآوری گوزن زرد در زیستگاه طبیعی ثبت شد؛ گوساله ای که تولدش نشان داد گوزن زرد پس از دهه ها بار دیگر توانسته است در زیستگاه تاریخی خود چرخه طبیعی زندگی را از سر بگیرد. امسال نیز یک گوزن زرد آبستن در منطقه مشاهده شده است؛ نشانه ای دیگر از اینکه روند احیای این گونه در طبیعت می تواند وارد مرحله ای پایدارتر شود.

به گفته طاهره صفایی - معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیات وحش سازمان حفاظت محیط زیست - احیای گوزن زرد پروژه ای پیچیده و چندوجهی است و تنها با رهاسازی چند رأس حیوان در طبیعت نمی توان به موفقیت آن امیدوار بود. یکی از مهم ترین حلقه های این زنجیره، همراه کردن جوامع محلی است.

در همین راستا، انجمن شیردال حدود 12 سال است که در زیستگاه گوزن زرد با جامعه محلی کار کرده است؛ اقدامی که به تدریج نگاه مردم منطقه به این گونه را تغییر داده است حتی در روز رهاسازی گوزن های زرد، مراسمی با عنوان جشن گوزن زرد برگزار شد و شیوخ عرب و مردم محلی در آن حضور داشتند.

این مشارکت از آن جهت اهمیت دارد که بقای گوزن زرد در طبیعت تنها به حفاظت فیزیکی وابسته نیست. زمانی می توان از آینده یک جمعیت بازمعرفی شده مطمئن شد که مردم محلی نیز خود را بخشی از برنامه حفاظت بدانند و نسبت به گونه احساس تعلق پیدا کنند.

در خوزستان، نشانه های امیدوارکننده دیگری از تداوم این روند ثبت شده است. سید عادل مولا - معاون محیط زیست طبیعی اداره کل حفاظت محیط زیست خوزستان - از تولد چهار رأس گوزن زرد ایرانی در پارک ملی کرخه از ابتدای سال 1405 خبر داده است.

پارک ملی کرخه با جنگل های پده و گز و برخورداری از منابع آبی پایدار، یکی از زیستگاه های مهم جنوب غرب کشور به شمار می رود و شرایط مناسبی برای زیست گونه های ارزشمندی مانند گوزن زرد فراهم کرده است.

تولد چهار گوساله در این منطقه تنها یک خبر درباره افزایش تعداد حیوانات نیست بلکه از منظر حفاظتی، نشانه ای از آن است که گوزن های زرد رهاسازی شده یا احیاشده در زیستگاه های طبیعی، در حال سازگاری با محیط و ورود به چرخه طبیعی زادآوری هستند.

گوزن زرد ایرانی در گذشته در بخش هایی از جنوب و غرب کشور پراکنش داشت، اما تخریب زیستگاه، شکار بی رویه و کاهش منابع غذایی باعث شد جمعیت آن به شدت کاهش پیدا کند و این گونه در معرض خطر انقراض قرار گیرد.

اکنون با اجرای برنامه های احیایی و پایش های میدانی، شواهدی از زادآوری این گونه در زیستگاه های طبیعی به دست آمده است؛ اتفاقی که می تواند مسیر بازگشت جمعیت های پایدار گوزن زرد به طبیعت را هموار کند.

در کنار جمعیت های طبیعی، برنامه های تکثیر و نگهداری نیز همچنان ادامه دارد. در خوزستان، در قالب تفاهمنامه ای با شرکت کشت و صنعت کارون، برنامه تکثیر و نگهداری گوزن زرد در سایت احیا و تکثیر این مجموعه دنبال می شود و امسال نیز در این مرکز زادآوری ثبت شده است.

چنین جمعیت هایی می توانند در آینده به عنوان پشتوانه ای برای برنامه های رهاسازی مورد استفاده قرار گیرند البته رهاسازی به خودی خود پایان کار نیست و پیش از آن باید ظرفیت زیستگاه، منابع آب و علوفه، تهدیدهای موجود و توان حفاظتی منطقه بررسی شود.

به همین دلیل، مطالعات تخصصی برای رهاسازی و احیای جمعیت گوزن زرد در زیستگاه های طبیعی خوزستان نیز در دستور کار قرار گرفته است.

این تلاش ها تنها به خوزستان محدود نمانده است. در فارس نیز پروژه احیای گوزن زرد ایرانی در منطقه شکار ممنوع روشن کوه شهرستان سرچهان وارد مرحله آماده سازی برای اجرا شده است.

مطالعات امکان سنجی این پروژه از سال گذشته آغاز شده و لیلا تاج گردون - مدیرکل حفاظت محیط زیست فارس - به تازگی با حضور در منطقه، وضعیت ظرفیت های حفاظتی و زیرساخت های مورد نیاز را بررسی کرده است.

منابع آب، سامانه های عرفی، شرایط زیستگاهی و امکانات موجود از جمله مواردی بوده که در این بازدید مورد ارزیابی قرار گرفته و فهرستی از نیازهای حفاظتی، پایشی، آموزشی و تجهیزاتی منطقه برای اجرای پروژه تهیه شده است.

هدف از اجرای این طرح، بازمعرفی گوزن زرد ایرانی به طبیعت زاگرس و تقویت جمعیت این گونه است. انتخاب روشن کوه نیز بر اساس مطالعات کارشناسی و بررسی ظرفیت های اکولوژیک، شرایط حفاظتی و توان منطقه برای پشتیبانی از این گونه انجام شده است.

با این حال، بازگرداندن گوزن زرد به زاگرس صرفاً به انتقال چند رأس حیوان محدود نمی شود. تأمین زیرساخت های حفاظتی، مشارکت جوامع محلی و پایش مستمر و تخصصی، سه ضلع مهم موفقیت این پروژه هستند.

سرگذشت گوزن زرد ایرانی، نمونه ای از این واقعیت است که نجات یک گونه در معرض انقراض، پروژه ای چندساله و حتی چنددهه ای است؛ گونه ای که زمانی تنها 12 رأس از آن پیدا شد و تصور می شد دیگر در طبیعت ایران وجود ندارد، امروز در چند سایت تکثیر می شود، در زیستگاه های طبیعی رهاسازی شده است و حتی در طبیعت زادآوری می کند.

با این حال، هنوز نمی توان پرونده نجات گوزن زرد را بسته شده دانست. افزایش جمعیت در سایت های تکثیر با احیای یک گونه در طبیعت تفاوت دارد و موفقیت نهایی زمانی حاصل می شود که جمعیت های وحشی بتوانند بدون وابستگی دائمی به انسان، در زیستگاه های طبیعی خود بقا پیدا کنند و تولیدمثل کنند.

در این میان، همکاری میان دستگاه های مختلف، تقویت حفاظت، مشارکت جوامع محلی، تأمین منابع آب و غذا، مقابله با تهدیدهای زیستگاهی و استمرار پایش های علمی تعیین کننده خواهد بود.

گوزن زرد ایرانی حالا پس از دهه ها، بار دیگر در حال باز کردن جای پای خود در طبیعت ایران است؛ از کرخه و دز گرفته تا برنامه های پیش رو در زاگرس. تولد گوساله های این گونه در طبیعت شاید کوچک به نظر برسد اما برای گونه ای که روزگاری منقرض شده تصور می شد، می تواند نشانه تولد دوباره امید باشد.