هفته گذشته تهران میزبان سه مقام ارشد کشورهای منطقه بود که همگی در چارچوب رایزنی‌ها برای کاهش تنش در منطقه و تلاش‌ها برای میانجی‌گری میان ایران و آمریکا به تهران سفر کرده‌بودند. هدف از این سفرها تلاش برای کاهش تنش در منطقه و مساعی جمیله برای بازگشتن به مسیر دیپلماسی برای پایان جنگ در منطقه عنوان شده‌بود.

به گزارش ایرنا، دوشنبه، سه‌شنبه و پنج‌شنبه هفته گذشته، به ترتیب فیلد مارشال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، سید بدر بن حمد البوسعیدی، وزیر خارجه عمان و محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخست‌وزیر و وزیر خارجه قطر به تهران سفر کردند.

پاکستان و قطر از نخستین هفته‌های پس از آغاز تجاوز نظامی آمریکا به ایران، تلاش‌های برای میانجی‌گری برای پایان جنگ را آغاز کردند، تلاش‌هایی که نخست به آتش‌بس 19 فروردین و پس از آن به امضای تفاهم‌نامه پایان جنگ میان ایران و آمریکا در تاریخ 28 خرداد منجر شد.

عمان نیز هر چند در گذشته میانجی اصلی مذاکرات غیرمستقیم میان ایران و آمریکا بود، اما در طول تجاوز نظامی اخیر از سوی آمریکا به عنوان یک میانجی پذیرفته‌نشده‌بود، با این حال این کشور طرف اصلی مذاکرات ایران در تعیین مسیرهای ترانزیتی در تنگه هرمز و بر اساس تفاهم‌نامه اسلام‌آباد، شریک ایران در مدیریت آینده این آبراهه کلیدی است.

این سفرها در شرایط انجام شد که با اعلام دور جدید تحریم‌ها و فشارهای اقتصادی واشنگتن علیه مردم ایران که دوشنبه شب هفته گذشته توسط اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا اعلام شد، تلاش‌ها برای بازگشت آمریکا به اجرای تعهداتش در تفاهم‌نامه اسلام‌آباد با دشوارهای بیشتری مواجه شده‌است. هر گام آمریکا به سمت فشار بیشتر به ایران، در واقع یک گام دورتر شدن از تعهداتش در تفاهم‌نامه اسلام‌آباد و نزدیک‌تر شدن به از سرگیری جنگ در منطقه تلقی می‌شود.

میانجی‌ها در تهران دیدارهای متعددی با مقام‌های ارشد کشور داشتند. عاصم منیر که پیش از سفر به تهران در دو تماس تلفنی با سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه گفت‌وگو کرده‌بود، با مسعود پزشکیان، رییس جمهور، محمد باقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی و محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران دیدار و گفت‌وگو کرد. محمد بن عبدالرحمن آل ثانی نیز علاوه بر دیدار با این سه مقام بلندپایه ایران، با همتای ایرانی خود سید عباس عراقچی نیز دیدار و گفت‌وگو کرد. سید بدر بن حمد البوسعیدی، وزیر خارجه عمان نیز در تهران به مذاکرات دو جانبه برای ساز و کار آینده تنگه هرمز با همتای ایرانی خود ادامه داد.

شروط ایران برای بازگشایی تنگه هرمز

مقام‌های جمهوری اسلامی ایران در دیدارهای هفته گذشته با سه میانجی منطقه‌ای که در چارچوب رایزنی‌ها برای کاهش تنش به تهران سفر کرده‌بودند، با صدای واحد شرط ایران را برای بازگشایی تنگه هرمز بازگشت آمریکا به تعهداتش در تفاهم‌نامه اسلام‌آباد اعلام کرده‌اند.

مسعود پزشکیان، رییس جمهور اسلامی ایران در دیدار با محمدبن عبدالرحمن آل ثانی، نخست‌وزیر قطر تأکید کرد: «منطق حکم می‌کند اجرای تفاهم‌نامه به همان شیوه گذشته از سر گرفته و مسائل از مسیر گفت‌وگو حل‌وفصل شود.» پزشکیان در دیدار با فیلد مارشال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان نیز ضمن ابراز امیدواری بر اجرای اهداف مندرج در تفاهم‌نامه اسلام‌آباد تأکید کرد: «آمریکا باید لحن و رویکرد خود در تعامل با ایران را اصلاح کند، چراکه تکیه بر زورگویی و قلدری، تنها فرآیندهای اجرایی را با پیچیدگی مواجه خواهد ساخت.»

محمد باقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی و رییس هیئت مذاکره‌کننده ایرانی در دیدار با فرمانده ارتش پاکستان تأکید کرد: «ما پیگیر اجرای شروط یادداشت تفاهم هستیم و این امریکاست که باید به تعهدات اش بر اساس تفاهم نامه پایبند باشد.»

محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی در دیدار با فرمانده ارتش پاکستان گفت: «آمریکا باید رفتارش را تغییر دهد و اقدامات عملی درخصوص اجرای شروط تفاهم‌نامه انجام دهد.»

دبیر شورای عالی امنیت ملی در دیدار با نخست‌وزیر قطر نیز تأکید کرد: «آمریکا باید ابتدا اقدامات عملی در جهت انجام شروط ایران انجام دهد و پس از آن ایران اقدام به بازگشایی تنگه هرمز خواهد کرد.»

شروط ایران چیست؟

ایران تأکید کرده‌است که شروط خود را برای بازگشایی تنگه هرمز و از سرگیری روند تردد کشتی‌های تجاری از این آبراهه کلیدی مشخص کرده‌است.

محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، در گفت‌وگویی با شبکه المیادین لبنان خبر داد که ایران فهرستی از شروط را برای انتقال به آمریکایی‌ها آماده کرده‌است. وی تأکید کرد: «بازگشایی کامل تنگه هرمز به اجرای شروط ایران از سوی آمریکا منوط است که مهم‌ترین آنها تلاش برای توقف جنگ‌ها در غرب آسیا، به‌ویژه در لبنان و غزه است.»

ایران بارها تأکید کرده‌است که مسیر بازگشت به اجرای تفاهم‌نامه اسلام‌آباد، از طریق اجرای کامل بندهای 1، 4، 5، 10 و 11 این تفاهم‌نامه ممکن خواهد شد.

بند یک تفاهم‌نامه اسلام‌آباد به پایان قطعی و دائمی جنگ در همه جبهه‌ها از جمله لبنان اختصاص دارد. هر چند از تمامی جبهه‌ها، در این بند صرفاً نام لبنان ذکر شده‌است، اما از اظهارات اخیر مقام‌های جمهوری اسلامی ایران از جمله کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر امور خارجه در گفت‌وگو با صدا و سیما و محسن رضایی، در گفت‌وگو با المیادین، می‌توان برداشت کرد که توقف درگیری‌ها در غزه و پایان محاصره یمن نیز در قالب این بند از جمله شروط ایران است.

بند 4 تفاهم‌نامه به موضوع رفع کامل محاصره دریایی ایران می‌پردازد که تا اواسط تیرماه در چارچوب اجرای تفاهم‌نامه از سوی آمریکا لغو شده‌بود، اما با بازگشت آمریکا به جنگ و از سرگیری حملات به سواحل جنوبی ایران، این محاصره نیز دوباره برقرار شد.

بند 5 ترتیبات مذاکرات و اداره آینده تنگه هرمز را مشخص می‌کند. مساله‌ای که همچنان از سوی ایران و عمان در جریان است. در سفر سید بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان به تهران، دو طرف اعلام کردند که به یک چارچوب مرحله‌بندی شده برای پیشبرد امور در تنگه هرمز دست‌یافته‌اند. بر اساس بیانیه مطبوعاتی منتشر شده در روز سه‌شنبه 3 شهریور «چارچوب پیشنهادی شامل ایجاد یک کریدور دریانوردی موقت مشترک از طریق تنگه هرمز و توافقی برای اجرای یک پروژه مشترک به منظور پاکسازی تنگه از مین‌ است. مذاکرات فنی میان دو طرف با هدف توافق بر سر یک کریدور دریانوردی دائمی و اداره آینده تنگه، و همچنین سازوکاری برای تبادل اطلاعات، مدیریت ترافیک و ارائه خدمات دریانوردی و امنیتی مربوطه ادامه خواهد یافت.»

بند 10 تفاهم‌نامه مربوط به صدور معافیت‌ها برای «صادرات نفت خام ایران، محصولات پتروشیمی و مشتقات آنها، و تمامی خدمات مرتبط شامل تراکنش‌های بانکی، بیمه‌ها، حمل و نقل و غیره» است که آمریکا هر چند پیش از امضای تفاهم‌نامه آن را صادر کرده‌بود اما همزمان با از سرگیری محاصره دریایی در نیمه تیرماه سال جاری، این معافیت‌ها را نیز لغو کرد.

و در نهایت بند 11 تفاهم‌نامه مربوط به آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران در خارج از کشور است. بر اساس اظهارات مقام‌های جمهوری اسلامی ایران مقرر بود نزدیک به 12 میلیارد دلار از دارایی‌های جمهوری اسلامی ایران در خارج از کشور تا پیش از آغاز مذاکرات 60 روزه هسته‌ای آزاد شود که این اقدام هرگز عملی نشد.

بی‌میلی ترامپ برای بازگشت به تفاهم‌نامه

روزنامه آمریکایی وال‌استریت ژورنال در گزارشی ادعا کرده‌است که دونالد ترامپ بارها به میانجی‌ها اطلاع داده‌است که قصدی برای بازگشت به تفاهم‌نامه‌ای که در 28 خرداد امسال امضا کرد و کمتر از 3 هفته بعد با نقض آن جنگ را با ایران از سر گرفت ندارد.

اچ.‌ای. هلیر، پژوهشگر اندیشکده روسی به وال استریت ژورنال می‌گوید: «ترامپ به هر نحوی شده یک پیروزی قابل عرضه می‌خواهد و همین مسئله کار میانجی‌ها را فوق‌العاده پیچیده کرده است.»

ترامپ شخصاً در چند هفته گذشته چندین بار ادعا کرده‌است که دیگر قصد ادامه مذاکره با ایران ندارد و ترجیح می‌دهد با روش‌های دیگر با تهران مواجه شود. با این حال مشخص نیست که این ادعاها و اظهارنظرها صرفاً تلاش برای جنگ روانی با ایران است یا اینکه واقعاً دولت آمریکا هیچ تمایلی به راهکار دیپلماتیک برای خروج از جنگ ندارد.

علی واعظ، مدیر میز ایران در اندیشکده گروه بین‌المللی بحران به الجزیره می‌گوید: «مشخص نیست که آیا هدف این بازی تلاش صفر و یک برای فروپاشی اقتصادی ایران است، یا صرفاً اهرم فشاری است تا تهران را مجبور به پذیرش یک توافق جدید و تمکین در برابر خواسته کشورهای منطقه کند؟»

دونالد ترامپ دو بار تاکنون عمان را تهدید به بمباران کرده‌است. لاله خلیلی، استاد مطالعات خلیج فارس در دانشگاه اگزتر بریتانیا در واکنش به خشم ترامپ از مسقط و دلیل سنگ‌اندازی در مذاکرات ایران و عمان برای تنگه هرمز به الجزیره می‌گوید: «راهکاری برای تنگه هرمز که بدون مداخله آمریکا به دست بیاید و در عمل به عمان و ایران اجازه دهد عبور از هرمز را، که کاملاً در آب‌های سرزمینی این دو کشور قرار دارد، مدیریت کنند، نشان می‌دهد که ایالات متحده تا چه حد ناتوان بوده و هست.»

به نوشته وال استریت ژورنال، قطر تلاش کرده‌است که با ایده‌های جدید راه را برای بازگشت به مذاکره باز کند، اما بی‌میلی آمریکا به بازگشت به تفاهم‌نامه اسلام‌آباد باعث شده‌است که هیچ چارچوبی در اختیار میانجی‌ها برای شکل دادن به یک مذاکره جدید وجود نداشته‌باشد.

سید عباس عراقچی نیز پس از دیدار با وزیر خارجه قطر، رایزنی‌ها با او را «سازنده و مبتکرانه» توصیف کرد. اما عراقچی تأکید کرد که مسیر بازگشت به دیپلماسی صرفاً از طریق وایبندی آمریکا به تعهداتش علمی خواهد شد.

عمر کریم، پژوهشگر دانشگاه بیرمنگام به وال استریت ژورنال می‌گوید: «تفاهم‌نامه خرداد عملاً از همه جنبه‌ها مرده است. وظیفه میانجی‌گران برای رسیدن دو طرف به نوعی سازش، در شرایط فعلی بسیار سخت‌تر شده است.»

با استمرار شرایط فعلی، تهران در چارچوب تعهدات خودش در تفاهم‌نامه اسلام‌آباد به رایزنی‌ها برای توافق با عمان برای رسیدن به ترتیبات اداره آینده تنگه هرمز ادامه می‌دهد اما در عین حال تأکید می‌کند تا پیش از اجرای کامل تعهدات آمریکا در تفاهم‌نامه اسلام‌آباد، حتی توافق قطعی با عمان نیز به معنای بازگشایی تنگه هرمز نخواهد بود.

با اعلام دور جدید تحریم‌ها و فشارهای اقتصادی علیه مردم ایران، به نظر می‌رسد که گره اصلی کار برای بازگشت به دیپلماسی در واشنگتن است. همانگونه که سید عباس عراقچی، صبح جمعه تأکید کرد «بازگرداندن دیپلماسی به مسیر خود ناممکن نیست» اما این مهم نیازمند این است که آمریکا به تعهدات خود عمل کند. در چنین شرایطی سفر میانجی‌ها به تهران، شاید برای روشن کردن شروط ایران مفید باشد اما فشار اصلی باید به واشنگتن وارد شود تا به جای دور شدن روزافزون از تلاش‌های کاهش تنش، به سمت اجرای تعهدات خود و باز کردن مسیر دیپلماسی بازگردد.