ریشه بن بست کنونی در چرخه امنیتی سازی نهفته است. ایالات متحده و اسراییل طی دهه ها، ایران را نه به عنوان یک کنشگر معمول بین المللی با نیازهای مشروع امنیتی، بلکه به عنوان تهدیدی وجودی تصویر کرده اند که مستلزم اقدامات فوق العاده و خارج از چارچوب های معمول حقوقی است. این روایت برای توجیه تحریم های یکجانبه، محکومیت ها و اقدامات تنبیهی شورای امنیت، جنگ اقتصادی فرامرزی و تجاوز مستقیم نظامی به کار گرفته شده است.

همان گونه که قابل پیش بینی بود، این کارزار به یک پیش گویی خود کام بخش انجامید. ایران در برخورد با محاصره خصمانه و جنگ اقتصادی، ناگزیر به اتخاذ اقدامات متقابل دفاعی شد. این کشور بازدارندگی متعارف خود را تقویت کرد و غنی سازی هسته ای را گسترش داد تا نشان دهد که به تسلیم منجر نخواهد شد. مخالفان نیز با رویکردی فرصت طلبانه، همین اقدامات واکنشی و دفاعی را دستاویزی برای تأیید اتهامات اولیه خود و تشدید هرچه بیشتر فشار قرار دادند.

آژانس بین المللی انرژی اتمی بارها و بارها تأیید کرد که ایران هرگز در پی ساخت سلاح هسته ای نبوده اما بااین حال، قدرت های فرامنطقه ای همچنان ایران را به چنین اقدامی متهم کرده و مجازات هایی علیه آن اعمال کرده اند که بسیار فراتر از اقداماتی بوده که در قبال کشورهایی که واقعاً زرادخانه هسته ای ایجاد کرده اند، صورت گرفته است. این وضعیت در ایران این تصور گسترده را پدید آورده که پایبندی به هنجارهای بین المللی عدم اشاعه، به جای پاداش، پیامدهای معکوس در پی دارد. شکستن این چرخه معیوب مستلزم آن است که از اشتباهات گذشته درس گرفته و منطق تعامل معکوس شود. اگر ایالات متحده و شرکای آن می خواهند اطمینان حاصل کنند که رفتارشان ایران را به بازنگری در دکترین هسته ای دیرینه خود سوق نمی دهد، باید بی درنگ تلاش برای فروپاشی نظام سیاسی ایران از جمله از طریق جنگ اقتصادی، سیاسی، دیپلماتیک و نظامی را متوقف کنند. اعتماد را نمی توان بر پایه مطالبات یکجانبه بازسازی کرد؛ اعتماد تنها بر پایه احترام به کرامت و رفاه ایران و مردم آن قابل بازسازی است.

شکست اندیشه حاصل جمع صفر در پرونده هسته ای اکنون آشکار است. اصرار غرب بر محدودیت های حداکثری و اقدامات تنبیهی، بارها زیر سنگینی تناقضات خود فروپاشیده است. در سال های دشوار مذاکراتی که سرانجام به برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) در سال 2015 انجامید، از نزدیک شاهد بودم که چگونه گذار از مطالبات حاصل جمع صفر به مصالحه های حاصل جمع مثبت توانست بن بستی را که حل ناشدنی به نظر می رسید، باز کند. ما با صرف ساعت های بی شمار در وین و ژنو در کنار طرف های مذاکره کننده خود ثابت کردیم که اراده دیپلماتیک و احترام متقابل می تواند بر دهه ها خصومت عمیق غلبه کند. بااین حال، این دوره کوتاهِ غلبه رویکردی واقع گرایانه، همکاری جویانه و مبتنی بر منافع متقابل بسیارکوتاه مدت بود.

برجام سرانجام قربانی بازگشت عادت های مبتنی بر اجبار شد. عادت های قدیمی به سختی از میان می روند. ایالات متحده هرگز نتوانست خود را به اجرای کامل تعهداتش متعهد کند و همچنان بر این پندار پای فشرد که تحریم و فشار باید حفظ شود. اروپا، که برجام را دستاورد تاریخی دیپلماسی خود می دانست، با بی عملی فرصت طلبانه و ترجیح همسویی با آمریکا، اجازه داد این توافق از میان برود. برجام شکست خورد زیرا ایالات متحده به عادت تحمیل بازگشت و ایران را نیز ناگزیر کرد به عادت مقاومت بازگردد. در این میان، اروپا با کنار گذاشتن سنت خود در ترویج مصالحه و احترام به حقوق بین الملل و ترجیح دادن ملاحظات سیاسی بیرونی، به شکلی دردناک به مرگ زودهنگام این لحظه از همکاری بین المللی کمک کرد.

اگر می خواهیم از تغییر در دکترین هسته ای ایران جلوگیری کنیم و از بن بست کنونی هسته ای فراتر برویم، باید موضوع هسته ای را از منبعی دائمی برای بحران، به عاملی برای اعتمادسازی منطقه ای و همکاری علمی تبدیل کنیم. جامعه جهانی، به جای طرح مطالبات خطرناک و ناممکنی همچون لغو کامل برنامه هسته ای ایران، باید بپذیرد که دانش و توانمندی بومی ایران را نمی توان با هیچ میزان بمباران هوایی یا خرابکاری فاجعه بار زیست محیطی از میان برد. واقع بینانه ترین مسیر آن است که تضمین شود این توانمندی بومی در همکاری های صلح آمیز برای حل چالش های واقعی زندگی، از کمبود آب گرفته تا تولید رادیوایزوتوپ های پزشکی، به کار گرفته شود.

این هدف اصلی شبکه خاورمیانه ای پژوهش و پیشرفت هسته ای یا مناره است؛ واژه ای عربی که به معنای فانوس دریایی است . مناره به جای نگریستن به انرژی هسته ای غیرنظامی از دریچه ترس، چارچوبی چندجانبه فراهم می کند که برای همه کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا که به عدم برخورداری از سلاح های هسته ای متعهد باشند، گشوده است. از طریق مناره کشورهای منطقه می توانند تخصص علمی خود را تجمیع کنند، در زمینه کاربردهای صلح آمیز همکاری کنند و سازوکارهای متقابل منطقه ای برای راستی آزمایی ایجاد کنند.

برای حل بن بست کنونی بر سر غنی سازی ایران، غرب و به ویژه اروپا باید این واقعیت را بپذیرند که ایران این حق و توانمندی را با هزینه ای بسیار سنگین به دست آورده است؛ هزینه ای که نه می توان آن را نادیده گرفت و نه با بمباران از میان برد. ازاین رو، یک کنسرسیوم چندجانبه غنی سازی سوخت شاید تنها فرصت باقی مانده برای دستیابی به یک راه حل دیپلماتیک باشد. به جای طرح مطالبات غیرعملی برای غنی سازی صفر، باید ایران را تشویق کرد تا با کشورهای علاقه مند ساحلی خلیج فارس و نیز شرکای بین المللی، در تأسیسات مشترک غنی سازی مستقر در ایران و دیگر کشورهای منطقه مشارکت مستقیم داشته باشد. چنین کنسرسیومی می تواند تضمینی ساختاری و مستحکم برای شفافیت و جلوگیری از انحراف مواد فراهم کند، تأمین مطمئن سوخت مورد نیاز تولید برق غیرنظامی در سراسر منطقه را تضمین نماید و یک توانمندی ملی مورد اختلاف را به یک بنگاه منطقه ای مشترک و تحت نظارت متقابل تبدیل کند.

یک تفاهم پایدار هسته ای نمی تواند در خلأ راهبردی دوام آورد. این تفاهم باید در معماری گسترده تری از شبکه امنیت منطقه ای جای گیرد. آسیای غربی نسل ها از این تصور نادرست رنج برده که امنیت ملی

مستلزم برتری نظامی بر همسایگان است. امنیت واقعی تجزیه ناپذیر است؛ هدف راهبردی کشورهای منطقه باید از ساختن کشورهای قدرتمند به پرورش منطقه ای قدرتمند تغییر کند.

بستر نهادی این تحول باید یک شبکه چندلایه همکاری و امنیت منطقه ای باشد که خصومت را با دوستی و همدلی جایگزین کند. این فرایند باید با گفت وگوی نهادینه شده میان هشت کشور ساحلی خلیج فارس، به همراه مصر، اردن، پاکستان، سوریه و ترکیه آغاز شود. این ابتکار نه تنها در خلأ حقوقی قرار ندارد، بلکه می تواند به طور رسمی بر مبنای مأموریت مغفول مانده بند 8 قطعنامه 598 شورای امنیت سازمان ملل متحد استوار شود؛ بندی که از دبیرکل سازمان ملل می خواهد راهکارهای منطقه ای برای تقویت ثبات و امنیت را بررسی کند.

در چارچوب این چتر بین المللی، این شبکه می تواند اقدامات عملی اعتمادساز، از جمله ترتیبات الزام آور عدم تجاوز را ایجاد کند؛ ترتیباتی که استفاده از زور را ممنوع کرده و در اختیار قراردادن سرزمین، حریم هوایی یا دسترسی لجستیکی برای اقدامات خصمانه علیه دیگر اعضا را ممنوع سازد. همچنین، با تکیه بر ابتکار صلح هرمز کشورهای منطقه می توانند سازوکارهایی برای تضمین آزادی کشتیرانی ایجاد کنند. این سازوکارها باید بر یک ضرورت بدیهی استوار باشند: کشورهای دروازه بانِ شریان های حیاتی تجارت جهانی، مانند تنگه هرمز، نباید خود به دلیل تحریم های فرامرزی از مزایای عبور و مرور محروم شوند. تحریم ها و ناوگان های دریایی خارجی ذاتاً بی ثبات کننده اند و تضمین بهره مندی متقابل همه طرف ها، تنها روش پایدار برای تضمین ثبات دریایی بلندمدت است.

شبکه منطقه ای پیشنهادی همچنین باید پاسخ های جمعی به بحران های زیست محیطی تهدیدکننده زیست پذیری این منطقه را هماهنگ کند؛ از جمله کمبود آب، فرسایش زمین، بیابان زایی و تغییرات اقلیمی. سرانجام، می توان یک صندوق توسعه منطقه ای برای حمایت از بازسازی پس از مناقشه ایجاد کرد.

ما در جهانی پسادوقطبی زندگی می کنیم؛ جهانی که در آن هژمونی های سنتی جهانی فرسوده شده و قدرت در میان بازیگران متعدد و شبکه های موضوع محور توزیع شده است. در این فضای نوظهور، اروپا و به ویژه آلمان با یک انتخاب راهبردی و اقتصادی مهم روبه روست.

آلمان به طور سنتی در مقایسه با بسیاری از بازیگران دیگر، در ساحل جنوبی خلیج فارس منافع و وابستگی های انرژی کمتری داشته است. در یک فضای آینده نگر و همکاری محور در آسیای غربی، آلمان از موقعیتی منحصربه فرد برخوردار است تا به عنوان شریکی حیاتی و غیرسلطه گر برای توسعه منطقه ای ایفای نقش کند و مکمل تعاملات اقتصادی بازیگرانی همچون چین باشد. برای تحقق این ظرفیت، برلین بهتر است از سکون دیپلماتیک کنونی خود خارج شود. سیاست خارجی دولت های پس از مرکل، آلمان را از اعتبار دیپلماتیکی که در گذشته از آن برخوردار بود دور کرده و نقش آن را به تماشگری منفعل کاهش داده است.

پایتخت های اروپایی برای مدتی طولانی صرفاً دنباله رو چرخه های تشدید تنش واشنگتن بوده اند و همسویی فراآتلانتیکی را بر منافع روشن اقتصادی، انرژی و مهاجرتی خود ترجیح داده اند. اما هنگامی که درگیری در خلیج فارس رخ می دهد، این اروپاست ــ نه ایالات متحده ــ که پیامدهای فوری آن، از جمله موج های پناهجویی، اختلال در زنجیره های تأمین و نوسان های انرژی را متحمل می شود. مزیت نسبی اروپا نه در نمایش و اعمال قدرت نظامی قهرآمیز، بلکه در ترویج احترام به حقوق بین الملل، دیپلماسی هنجاری، ایجاد اجماع جهانی، حل وفصل مناقشات و مشارکت های توسعه ای نهفته است. اروپا با درک این واقعیت که امنیت پایدار از طریق رویارویی دائمی حاصل نمی شود، می تواند با حمایت فعال از گفت وگوی بومی منطقه ای و شبکه های فراگیر، به برچیدن دام امنیتی سازی کمک کند.

آلمان این ظرفیت را دارد که مسیر کنونی خود را اصلاح کند و رهبری ساختار حمایت جهانی از این ابتکار منطقه ای را بر عهده بگیرد؛ و از این طریق، میراث دیپلماتیک مستقل خود را بازیابد و به ساختن همسایه ای باثبات و شکوفا برای اروپا کمک کند. گزینه بدیل، ادامه تبعیت از سیاست جنگ و بی ثباتی دائمی است. این مسیر نه در خدمت منافع آلمان، اروپا یا جهان است و نه به آرمان صلح در آسیای غربی کمک می کند. حتی منافع بلندمدت ایالات متحده را نیز تأمین نمی کند. دونالد ترامپ نیز در واقع با شعار آمریکا را دوباره بزرگ کنیم به میدان آمد؛ شعاری که بر خشکاندن باتلاق و بیرون کشیدن ایالات متحده ــ و به تبع آن جامعه جهانی ــ از باتلاق جنگ های بی پایان استوار بود.