پاییز پیش‌روی ایران تحت تاثیر ال‌نینو با تغییراتی در الگوی بارش همراه است. این بارش‌ها اگرچه می‌تواند برای سرزمین تشنه ایران خبر خوبی باشند، اما در صورت وقوع به شکل رگباری و شدید، خطر سیلاب و فرسایش خاک را نیز افزایش می‌دهند و بر اساس آمارها میانگین فرسایش خاک در ایران حدود 16.5 تن در هکتار است و نرخ فرسایش خاک در کشور تقریبا 2 تا 2.5 برابر میانگین آسیا و 6 تا 7 برابر میانگین جهانی برآورد می‌شود.

به گزارش ایسنا، اقلیم کره زمین حاصل برهم‌کنش پیچیده میان اقیانوس‌ها، جو، خشکی‌ها و یخ‌کره است و هرگونه تغییر در دمای سطح اقیانوس‌ها یا الگوهای گردش جوی می‌تواند در مقیاس منطقه‌ای و حتی جهانی، الگوی بارش و دما را تغییر دهد. پدیده‌هایی مانند ال‌نینو ـ نوسان جنوبی  (ENSO)، لانینا، نوسان اطلس شمالی و نوسان اقیانوس هند از جمله الگوهای بزرگ‌مقیاس اقیانوسی ـ جوی هستند که با جابه‌جایی انرژی و تغییر الگوهای باد و فشار هوا، می‌توانند بر توزیع بارش و دما در مناطق مختلف جهان اثر بگذارند.

سازمان جهانی هواشناسی نیز تأکید کرده است که ال‌نینوی قوی می‌تواند الگوهای بارش و دما را در نقاط مختلف جهان به‌طور محسوسی جابه‌جا کند و احتمال رخدادهای حدی آب‌وهوایی را افزایش دهد.

ایران نیز به دلیل قرار گرفتن در کمربند خشک و نیمه‌خشک جهان و موقعیت جغرافیایی ویژه خود، از الگوهای بزرگ‌مقیاس گردش جو و تغییرات اقیانوسی تاثیر می‌پذیرد. در این میان، سامانه‌های جوی غربی و مدیترانه‌ای، پرفشار جنب‌ حاره‌ای، جریان‌های رطوبتی دریای خزر، خلیج فارس و دریای عمان و همچنین آرایش رشته‌کوه‌های البرز و زاگرس از مهمترین عوامل شکل‌دهنده به الگوی بارش کشور به شمار می‌روند.

البرز و زاگرس با ایجاد موانع توپوگرافیک، مسیر حرکت توده‌های هوای مرطوب را تغییر می‌دهند و یکی از عوامل مهم تفاوت بارش میان مناطق مختلف ایران هستند.

در کنار این عوامل، الگوهای اقیانوسی ـ جوی مانند ال‌نینو نیز می‌توانند با تغییر در گردش عمومی جو، مسیر سامانه‌های بارشی و الگوهای فشار و باد را تحت تأثیر قرار دهند. با این حال، اثر ال‌نینو بر ایران برخلاف برخی مناطق جهان، یک اثر ساده و یکسان نیست و شدت و جهت آن می‌تواند بر اساس فصل، منطقه و برهم‌کنش آن با سایر الگوهای جوی متفاوت باشد؛ از این رو نمی‌توان هر بارش سنگین یا خشکسالی در ایران را به‌طور مستقیم به ال‌نینو نسبت داد.

اهمیت این موضوع برای پاییز امسال از آنجا ناشی می‌شود که بر اساس آخرین ارزیابی‌های سازمان جهانی هواشناسی و مراکز پیش‌بینی اقلیمی، ال‌نینوی 2026 در حال تقویت است و احتمال تداوم آن تا پاییز و زمستان بسیار بالا ارزیابی شده است. سازمان جهانی هواشناسی در آخرین به‌روزرسانی خود احتمال تداوم ال‌نینو تا فوریه 2027 را نزدیک به 100 درصد اعلام کرده و پیش‌بینی کرده است که این پدیده بتواند الگوهای بارش و دما را در نقاط مختلف جهان تغییر دهد.

مرکز پیش‌بینی اقلیمی آمریکا نیز در مردادماه امسال اعلام کرده است که احتمال وقوع یک ال‌نینوی بسیار قوی در پاییز و زمستان نیمکره شمالی 2027-2026 بیش از 90 درصد است. بر اساس این ارزیابی، در فصل اکتبر تا دسامبر 2026 احتمال شکل‌گیری یک رویداد تاریخی با شدت بسیار بالا نیز قابل توجه است.

از این منظر، پاییز امسال می‌تواند از نظر بررسی آثار ال‌نینو بر الگوهای بارشی ایران اهمیت ویژه‌ای داشته باشد؛ با این حال، تقویت ال‌نینو به‌تنهایی به معنای قطعی بودن پاییز پربارش در سراسر ایران نیست. اثر این پدیده بر ایران به نحوه برهم‌کنش آن با سایر سامانه‌های جوی و اقیانوسی، موقعیت سامانه‌های فشار، مسیر ورود توده‌های مرطوب و شرایط منطقه‌ای بستگی دارد. بنابراین، هرگونه پیش‌بینی درباره بارش پاییز ایران باید بر اساس خروجی مدل‌های فصلی و داده‌های سازمان هواشناسی کشور و در بازه‌های زمانی کوتاه‌تر به‌روزرسانی شود.

در چنین شرایطی، بارش‌های شدید و کوتاه‌مدت نیز اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کنند؛ زیرا افزایش بارش لزوماً به معنای کاهش خسارات نیست و اگر بارندگی در مدت کوتاه و با شدت بالا رخ دهد، به‌ویژه در مناطقی که پوشش گیاهی تخریب شده یا در حریم رودخانه‌ها و مسیل‌ها ساخت‌وساز صورت گرفته است، می‌تواند خطر روان‌آب، سیلاب و فرسایش خاک را افزایش دهد. همین پیوند میان نوسانات اقلیمی، بارش‌های حدی، سیلاب و فرسایش خاک، ضرورت توجه همزمان به پیش‌بینی اقلیمی و مدیریت سرزمین را دوچندان می‌کند.

پاییز ایران زیر سایه ال‌نینو؛ افزایش بارش و تشدید خطر فرسایش خاک

علی‌اکبر شایان‌یگانه، عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان البرز در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به بارندگی‌های روزهای اخیر و تأثیر پدیده ال‌نینو بر اقلیم ایران، درباره عوامل موثر بر بارش در کشور، گفت: اغلب بارندگی‌های ایران تحت تأثیر سامانه‌های پرفشار جنب‌حاره‌ای و الگوهای گردش جوی قرار دارد و در کنار این عوامل، موانع طبیعی مانند جهت‌گیری رشته‌کوه‌ها نیز نقش مهمی در میزان بارش کشور دارند.

وی افزود: رشته‌کوه البرز به گونه‌ای قرار گرفته است که تا حد زیادی مانع ورود رطوبت دریای خزر به مناطق مرکزی ایران می‌شود. همچنین رشته‌کوه زاگرس مانند یک دیواره طبیعی عمل می‌کند و مانع ورود بخش قابل توجهی از رطوبت دریای مدیترانه به داخل کشور می‌شود.

شایان‌یگانه ادامه داد: به همین دلیل، در حد فاصل رشته‌کوه‌های البرز و زاگرس، مناطق خشک و بیابانی گسترده‌ای مانند کویر لوت و دشت کویر مرکزی ایران شکل گرفته است. البته از نظر علمی، «بیابان» و «کویر» دو مفهوم متفاوت هستند و نمی‌توان این دو اصطلاح را به جای یکدیگر به کار برد؛ بیابان به منطقه‌ای خشک با بارش اندک گفته می‌شود، در حالی که کویر از نظر ویژگی‌های خاک و شرایط آبی نیز ویژگی‌های خاص خود را دارد.

عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان البرز با اشاره به نقش سامانه‌های پرفشار در بارندگی ایران، خاطر نشان کرد: در فصل زمستان، کمربند پرفشار در محدوده‌ای قرار می‌گیرد که امکان صعود ابرها و شکل‌گیری بارش در بخش‌هایی از ایران فراهم می‌شود؛ اما در بهار و تابستان، این کمربند به سمت عرض‌های پایین‌تر جابه‌جا می‌شود و با ایجاد شرایط پرفشار، مانع صعود توده‌های هوا و شکل‌گیری ابرهای باران‌زا می‌شود.

وی افزود: به همین دلیل، در اواخر بهار و فصل تابستان معمولا شاهد کاهش شدید بارندگی در ایران هستیم. با این حال، گاهی تغییرات دمایی و تجمع انرژی در بخش‌هایی از کره زمین، به‌ویژه اقیانوس‌ها می‌تواند ناهنجاری‌هایی در الگوهای جوی ایجاد کند.

اثرات النینو بر اقلیم ایران

شایان‌یگانه با اشاره به پدیده ال‌نینو توضیح داد: ال‌نینو می‌تواند در برخی شرایط موجب جابه‌جایی کمربندهای جوی و تغییر موقعیت آنها شود و در صورت جابه‌جایی این کمربند به سمت عرض‌های بالاتر، شرایط برای افزایش بارندگی در مناطقی از ایران فراهم می‌شود.

وی ادامه داد: در چنین شرایطی حتی در فصل تابستان نیز ممکن است در بخش‌هایی از ایران بارندگی رخ دهد و این بارش‌ها گاهی می‌تواند به صورت رگباری و سیل‌آسا باشد؛ بنابراین بارش خارج از فصل معمول، لزوما به معنای تغییر دائمی الگوی اقلیمی نیست و باید آن را در چارچوب نوسانات و سامانه‌های جوی بررسی کرد.

عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان البرز با اشاره به پیش‌بینی‌های انجام‌شده برای ماه‌های پیش رو، اظهار کرد: بر اساس برخی پیش‌بینی‌ها، برای امسال پاییز پربارشی در ایران پیش‌بینی شده است.

شایان‌یگانه با اشاره به ارتباط میان نوسانات جوی، بارندگی و خشکسالی در کشور، گفت: تجمع انرژی در بخش‌هایی از اقیانوس‌ها می‌تواند بر شرایط جوی مناطق دیگر اثرگذار باشد و تا زمانی که این تجمع انرژی در یک منطقه وجود داشته باشد، شرایط برای شکل‌گیری بارندگی در مناطق تحت تأثیر آن فراهم می‌شود.

وی افزود: در برخی مواقع این شرایط برعکس می‌شود؛ به این معنا که تجمع انرژی در منطقه دیگری رخ می‌دهد و در نتیجه، سامانه پرفشار بر روی ایران قرار می‌گیرد و اجازه صعود هوا و شکل‌گیری ابرهای باران‌زا را نمی‌دهد. در چنین شرایطی، سال‌های خشکسالی را تجربه می‌کنیم.

تشدید فرسایش خاک با خالی کردن زمین از گیاه

شایان‌یگانه در پاسخ به پرسشی درباره میزان فرسایش خاک در پی بارش‌های شدید و وقوع سیلاب‌ها، اظهار کرد: متاسفانه بر اساس آمارهایی که در اختیار داریم، ایران از جمله کشورهایی است که با نرخ بالای فرسایش خاک در جهان مواجه است و یکی از مهم‌ترین دلایل آن، از بین رفتن پوشش گیاهی و پوشش طبیعی سطح خاک است.

وی ادامه داد: عواملی مانند چرای دام و رمه‌گردانی، قطع و جمع‌آوری چوب درختان و تخریب پوشش جنگلی، چرای بیش از حد و همچنین شخم نامناسب زمین‌ها، زمینه را برای افزایش فرسایش خاک فراهم می‌کنند. برای نمونه، اگر شخم در جهت نامناسب نسبت به شیب زمین انجام شود، روان‌آب‌ها می‌توانند به‌راحتی خاک را با خود جابه‌جا کنند.

شایان‌یگانه با اشاره به شدت بالای فرسایش خاک در ایران، گفت: متأسفانه میانگین فرسایش خاک در ایران حدود 16.5 تن در هکتار است و نرخ فرسایش خاک در کشور تقریباً 2 تا 2.5 برابر میانگین آسیا و 6 تا 7 برابر میانگین جهانی برآورد می‌شود.

وی با تاکید بر اینکه ایران در زمره کشورهایی با بالاترین نرخ فرسایش خاک در جهان قرار دارد، اضافه کرد: این در حالی است که کشور تنها حدود 1.1 درصد از مساحت خشکی‌های زمین را در اختیار دارد، اما حدود 8 درصد از فرسایش خاک جهان به ایران مربوط می‌شود.

عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان البرز با تاکید بر ضرورت حفاظت از منابع خاک، اظهار کرد: این آمار نشان‌دهنده شدت بالای روند فرسایش خاک در کشور است و ضرورت اتخاذ سیاست‌های جدی برای حفاظت از پوشش گیاهی، مدیریت صحیح اراضی و کاهش عوامل انسانی مؤثر بر فرسایش خاک را نشان می‌دهد.

عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان البرز با تأکید بر ارزش بالای خاک، گفت: خاک از منابع بسیار ارزشمند طبیعی است و تشکیل آن فرآیندی بسیار زمان‌بر است. در برخی مناطق کشور ممکن است برای تشکیل تنها یک سانتی‌متر خاک، حدود 400 سال زمان نیاز باشد.

وی افزود: اهمیت خاک تنها به زمان طولانی مورد نیاز برای تشکیل آن محدود نمی‌شود؛ خاک ماده اولیه تولید و رشد گیاهان و در واقع یکی از پایه‌های اصلی تأمین مواد غذایی است. بنابراین از دست رفتن خاک می‌تواند پیامدهای جدی برای پوشش گیاهی و تولیدات کشاورزی به همراه داشته باشد.

شایان‌یگانه با اشاره به شدت فرسایش در زمان وقوع سیلاب‌ها، گفت: ممکن است طی صدها سال یک سانتی‌متر خاک تشکیل شود، اما یک سیلاب شدید می‌تواند در مدت کوتاهی همین میزان خاک و حتی در برخی موارد تا چندین سانتی‌متر از لایه خاک را جابه‌جا کند.

وی تصریح کرد: اگر یک سانتی‌متر خاک طی 400 سال تشکیل شده باشد، از بین رفتن چندین سانتی‌متر خاک در یک رخداد فرسایشی به معنای از دست رفتن محصول هزاران سال فرآیند تشکیل خاک است؛ بنابراین حفاظت از پوشش گیاهی و جلوگیری از فرسایش خاک باید به عنوان یکی از اولویت‌های جدی در مدیریت منابع طبیعی کشور مورد توجه قرار گیرد.

مدیریت پوشش گیاهی ضرورتی حیاتی برای حفظ خاک

عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان البرز، با اشاره به ضرورت مدیریت پوشش گیاهی و جمعیت حیات‌وحش برای جلوگیری از فرسایش خاک گفت: در برخی کشورهای دنیا برای حفظ پوشش گیاهی و جلوگیری از فرسایش خاک، جمعیت گونه‌های جانوری نیز مدیریت می‌شود. برای مثال، در برخی مناطق آمریکا که افزایش جمعیت گوزن‌ها موجب فشار بیش از حد بر پوشش گیاهی شده بود، با اجرای برنامه‌های مدیریت جمعیت، تعداد این حیوانات را کنترل کردند تا پوشش گیاهی و خاک منطقه آسیب نبیند.

وی افزود: مدیریت درست منابع طبیعی تنها به کنترل عوامل طبیعی محدود نمی‌شود، بلکه باید فعالیت‌های انسانی نیز مورد توجه قرار گیرد. ما از یک سو با بی‌دقتی در بهره‌برداری از منابع طبیعی، پوشش گیاهی را تخریب می‌کنیم و از سوی دیگر، با ساخت‌وساز در مسیر رودخانه‌ها و مسیل‌ها، شرایط را برای تشدید خسارات ناشی از سیلاب فراهم می‌کنیم.

شایان‌یگانه با اشاره به پدیده زمین‌خواری و ساخت‌وساز در حریم رودخانه‌ها اظهار کرد: وقتی در مسیر رودخانه و محل عبور سیلاب خانه‌سازی می‌کنیم، عملاً با دست خودمان زمینه ایجاد خسارت را فراهم می‌کنیم. این مسئله در کشور ما بارها اتفاق افتاده و هر سال شاهد نمونه‌هایی از آن هستیم.

وی ادامه داد: اگر مسیر طبیعی جریان آب را با ساخت‌وساز و دخل و تصرف در حریم رودخانه‌ها مسدود کنیم، هنگام وقوع بارش‌های شدید، آب مسیر دیگری برای عبور پیدا می‌کند و همین مسئله می‌تواند موجب تشدید سیلاب و افزایش خسارت‌های جانی و مالی شود.

عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان البرز با بیان اینکه احتمال تشدید این رخدادها در سال‌های آینده نیز وجود دارد، گفت: با توجه به شرایط موجود، باید انتظار داشته باشیم که در آینده نیز با چنین حوادثی مواجه شویم؛ بنابراین لازم است علاوه بر توجه به عوامل اقلیمی، مدیریت سرزمین، حفظ پوشش گیاهی و جلوگیری از ساخت‌وساز در مسیرهای طبیعی آب نیز به‌طور جدی مورد توجه قرار گیرد.

وی در پاسخ به پرسشی درباره میزان سالانه فرسایش خاک در کشور اظهار کرد: آمارهای مربوط به میزان فرسایش خاک قابل استخراج است و می‌توان اطلاعات دقیق آن را ارائه کرد. این آمار می‌تواند برای بررسی وضعیت فرسایش خاک در ایران و مقایسه آن با سایر نقاط جهان مورد استفاده قرار گیرد.

شایان‌یگانه تأکید کرد: برای ارزیابی دقیق وضعیت فرسایش خاک در کشور، باید آمارهای مستند و به‌روز مورد استفاده قرار گیرد تا بتوان بر اساس آنها برنامه‌ریزی مناسبی برای حفاظت از خاک و منابع طبیعی انجام داد.