وزیر انرژی اسبق آمریکا با تأکید بر اینکه حملات نظامی نمی‌تواند راه‌حلی پایدار برای مسئله هسته‌ای ایران باشد، گفت اقدامات رییس‌جمهور این کشور باعث شده توافق با ایران بیش از گذشته دور از دسترس باشد.

خبرگزاری فارس: «ارنست مونیز» وزیر انرژی دولت پیشین آمریکا در گفت‌وگویی درباره وضعیت کنونی برنامه هسته‌ای ایران، پیامدهای حملات نظامی آمریکا و اسراییل، چشم‌انداز مذاکرات هسته‌ای و امکان ایجاد چارچوبی منطقه‌ای برای همکاری هسته‌ای در منطقه غرب آسیا صحبت کرد.

مونیز در گفت‌وگو با شبکه سی‌ان‌ان در پاسخ به پرسشی درباره تأثیر خروج «دونالد ترامپ» رییس‌جمهور آمریکا از توافق هسته‌ای سال 2015 بر تحولات بعدی برنامه هسته‌ای ایران، از این توافق که خود نیز در آن مسارکت داشت، دفاع کرد و گفت: «هرچند احتمالاً در این ارزیابی کمی جانب‌دارانه عمل می‌کنم، اما این توافق فوق‌العاده بود.» 

درحالی‌که ایران بارها اعلام کرده در پی ساخت سلاح هسته‌ای نیست، وزیر لنرژی دولت «باراک اوباما» افزود: «اگر توافق همچنان برقرار بود، ایران قطعاً در حال ساخت سلاح هسته‌ای نبود و حتی به آن نزدیک هم نمی‌شد. در واقع، محدودیت‌های مربوط به ابعاد هسته‌ای برنامه ایران تا سال 2031 برقرار می‌ماند، یعنی هنوز پنج سال تا پایان آن باقی مانده بود.»

وزیر انرژی پیشین آمریکا گفت که مهم‌ترین ویژگی متمایزکننده برجام، فراتر از محدودیت‌های فنی برنامه هسته‌ای ایران، سازوکارهای فوق‌العاده راستی‌آزمایی و شفافیت بود؛ سازوکارهایی که بازسازی آن‌ها بسیار دشوار خواهد بود.

فرصت توافق مثل گذشته در دسترس نیست

مجری سی‌ان‌ان در ادامه به اظهارات ترامپ درباره «نابودی کامل» ظرفیت هسته‌ای ایران در جریان حملات مشترک آمریکا و اسراییل اشاره کرد و از مونیز پرسید که آیا این ادعا درست است و آیا ایران، حتی در صورت نداشتن اورانیوم با غنای تسلیحاتی، مواد لازم برای ساخت بمب هسته‌ای را در اختیار دارد یا خیر.

مونیز در پاسخ گفت: «این ادعا عناصر حقیقت و اغراق را در بر دارد. به‌وضوح، سانتریفیوژها از کار افتادند، ساختمان‌ها تخریب شدند و تأسیسات آسیب دیدند.»

او در عین حال تأکید کرد که پس از حملات تجاوزکارانه در جریان جنگ 12 روزه نیز همچنان فرصت کافی برای مذاکره وجود داشت؛ فرصتی که به اعتقاد او پس از آغاز جنگ گسترده کنونی، دیگر به همان شکل در دسترس نیست.

مونیز با اشاره به ذخایر اورانیوم با غنای 60 درصد ایران، مدعی شد: «ایران از نظر من با عبور از مرز تقریباً نیم‌تن اورانیوم غنی‌شده با غنای 60 درصد، از یک خط قرمز عبور کرده بود.»

مقام پیشین آمریکایی با بیان اینکه اگرچه غنای 90 درصد به‌طور معمول غنای تسلیحاتی محسوب می‌شود، مدعی شد که این به معنای آن نیست که اورانیوم با غنای 60 درصد را نمی‌توان مستقیماً در ساخت سلاح هسته‌ای به کار گرفت.

مونیز با اشاره به اینکه هنوز مشخص نیست چه مقدار از ذخایر اورانیوم ایران زیر آوار تأسیسات آسیب‌دیده باقی مانده، گفت: «من شخصاً با این نتیجه‌گیری که این مواد دیگر قابل استفاده نیستند، موافق نیستم.»

او مدعی شد: «من نمی‌توانم این احتمال را رد کنم که ایران همچنان به مواد هسته‌ای لازم برای ساخت یک بمب دسترسی داشته باشد.»

دیپلماسی بهترین مسیر است

مجری اس‌ان‌ان در ادامه پرسید «چرا نمی‌توان با حملات هوایی مکرر، برنامه هسته‌ای ایران را به‌طور پیوسته به عقب راند؟« که مونیز در پاسخ گفت که چنین کاری از نظر نظامی امکان‌پذیر است، اما راهبردی معتبر برای بلندمدت نیست.

او با اشاره به آنچه راهبرد «چمن‌زنی» نامیده می‌شود، یعنی حملات دوره‌ای برای از بین بردن توانمندی‌های بازسازی‌شده ایران، تأکید کرد که این رویکرد نمی‌تواند جایگزین یک راه‌حل پایدار شود.

مونیز گفت: «ما در عملیات‌های نظامی طولانی‌مدت کارنامه درخشانی نداریم. جنگ ویتنام به نتیجه خوبی نرسید و جنگ افغانستان نیز پایان موفقی نداشت. فکر نمی‌کنم اگر به این راهبرد چمن‌زنی ادامه دهیم، نتیجه جنگ با ایران هم خوب باشد.»

او همچنین به گزارش‌ها درباره تلاش ایران برای انتقال بخش‌هایی از برنامه هسته‌ای خود به اعماق زمین، از جمله تأسیساتی موسوم به «کوه کلنگ» اشاره کرد و گفت چنین اقداماتی می‌تواند برنامه هسته‌ای ایران را از دسترس بخش عمده‌ای از حملات هوایی دورتر کند.

مونیز تأکید کرد: «من همچنان معتقدم که تنها مسیر واقعی برای حل‌وفصل بلندمدت این مسئله، دیپلماسی است.»

فقط تحریم‌های هسته‌ای را برداشتیم 

در ادامه، مجری سی‌ان‌ان از مونیز پرسید «آیا ترامپ می‌تواند با ایران به توافق برسد؟» که او پاسخ داد که نسبت به امکان دستیابی دولت کنونی آمریکا به توافقی مناسب، بسیار بدبین است.

او دو عامل را در این زمینه تعیین‌کننده دانست: نخست، خروج ترامپ از برجام در سال 2018 که اعتماد چندانی برای مذاکرات بعدی باقی نگذاشت و دوم، جنگ اخیر که مسائل جدیدی را به اختلافات تهران و واشنگتن اضافه کرد.

مونیز در این باره گفت: «ایران، به‌طور قابل پیش‌بینی، مسئله آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز را مطرح کرده است؛ موضوعی که پیش از جنگ حتی وجود نداشت. این مسئله نیز باید حل‌وفصل شود.»

او افزود که به همین دلیل، دستیابی به توافقی جدید بسیار دشوارتر از گذشته شده است.

وزیر انرژی پیشین آمریکا با اشاره به یادداشت‌تفاهم اسلام‌آباد، گفت این سند نمی‌تواند مبنایی برای مذاکره بر سر توافقی مناسب باشد چراکه به ادعای او یکی از مشکلات اصلی این است که آمریکا باید تمام تحریم‌ها را لغو کند.

مونیز در مقابل، از برجام دفاع کرد و گفت در آن توافق، برخلاف تصور برخی افراد، تمام تحریم‌های ایران لغو نشد بلکه تنها بخشی از تحریم‌ها که مشخصاً برای مقابله با برنامه هسته‌ای ایران وضع شده بودند، هدف قرار گرفتند.

او تأکید کرد که این رویکرد باعث شد آمریکا همچنان اهرم تحریم‌ها را برای مذاکرات احتمالی درباره موضوعاتی مانند برنامه موشکی، گروه‌های مقاومت و حقوق‌بشر حفظ کند.

وزیر پیشین انرژی آمریکا در نهایت گفت: «من فکر می‌کنم به یک شروع تازه نیاز داریم. احتمالاً لازم است دولت جدیدی، فارغ از اینکه به کدام حزب سیاسی تعلق داشته باشد، وارد عمل شود و مذاکرات را از ابتدا برای دستیابی به توافقی مناسب آغاز کند.»

توافق آمریکا و عربستان مشکل بزرگی دارد

بخش دیگری از این گفت‌وگو به توافق هسته‌ای آمریکا و عربستان سعودی اختصاص داشت.

مونیز گفت با اصل همکاری هسته‌ای صلح‌آمیز میان واشنگتن و ریاض موافق است زیرا چنین همکاری‌ای می‌تواند در توسعه انرژی هسته‌ای و مشارکت آمریکا در زنجیره تأمین جهانی تجهیزات و فناوری‌های هسته‌ای نقش داشته باشد.

با این حال، او نسبت به مفاد توافق ابراز نگرانی کرد و گفت این توافق از نظر سازوکارهای راستی‌آزمایی کاستی‌های مهمی دارد.

مونیز توضیح داد که توافق آمریکا و عربستان، ریاض را ملزم نمی‌کند به پروتکل الحاقی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بپیوندد و درباره مسائل مربوط به راستی‌آزمایی نیز ساکت است.

پروتکل الحاقی به بازرسان آژانس اجازه می‌دهد در چارچوب مقررات مربوط، دسترسی گسترده‌تری به اطلاعات و مکان‌های مشکوک به فعالیت‌های هسته‌ای اعلام‌نشده داشته باشند.

او گفت: «در شرایط منطقه‌ای، تصور می‌کنم بازگشت به ایران و تلاش برای برقراری مجدد این سازوکارهای راستی‌آزمایی، از جمله پروتکل الحاقی، بسیار دشوار خواهد بود، آن هم در شرایطی که از کشور همسایه ایران در سوی دیگر خلیج فارس چنین تعهدی خواسته نمی‌شود.»

مونیز تأکید کرد که توافق هسته‌ای آمریکا و عربستان، اگرچه برای توسعه روابط هسته‌ای صلح‌آمیز دو کشور مفید است، اما از نظر نظارتی کافی نیست و می‌تواند امکان دستیابی به توافق هسته‌ای جدید با ایران را به‌شدت پیچیده‌تر کند.

چارچوب همکاری هسته‌ای منطقه‌ای شکل بگیرد 

مونیز در ادامه از ایده ایجاد یک چارچوب جامع برای همکاری هسته‌ای در منطقه غرب آسیا دفاع کرد و گفت آمریکا فرصت دارد با اتخاذ رویکردی جدید، مسیر آینده برنامه‌های هسته‌ای منطقه را شکل دهد.

او پیشنهاد کرد آمریکا، عربستان، امارات و ایران بر سر ایجاد یک چرخه سوخت هسته‌ای منطقه‌ای مذاکره کنند.

به گفته وزیر انرژی پیشین آمریکا، این چارچوب نباید صرفاً به ساخت نیروگاه‌های هسته‌ای محدود باشد، بلکه باید تمام مراحل زنجیره تأمین سوخت را در بر بگیرد، از تولید سوخت و غنی‌سازی گرفته تا مدیریت سوخت مصرف‌شده.

مونیز توضیح داد که در چنین توافقی، کشورهای مشارکت‌کننده باید درباره تقسیم بخش‌های مختلف زنجیره تأمین میان کشورهای منطقه به توافق برسند، به‌گونه‌ای که هیچ کشوری به‌تنهایی کنترل بخش کافی از این زنجیره را برای ساخت سلاح هسته‌ای در اختیار نداشته باشد.

مجری اس‌ان‌ان در واکنش به این پیشنهاد پرسید آیا واقعاً می‌توان انتظار داشت ایران و عربستان در چنین طرحی با یکدیگر همکاری کنند و به یکدیگر اعتماد داشته باشند.

مونیز در پاسخ گفت که کشورهای منطقه، با وجود اختلافات، منافع مشترکی دارند که می‌تواند زمینه همکاری را فراهم کند.

او یادآوری کرد که ایران در جریان مذاکرات سال 2015 نیز پیشنهاد ایجاد یک چرخه سوخت منطقه‌ای را مطرح کرده بود؛ پیشنهادی که در آن زمان از نظر او زودهنگام بود، اما اکنون ممکن است شرایط برای بررسی مجدد آن فراهم شده باشد.

مونیز افزود کشورهای منطقه به محیطی امن و باثبات نیاز دارند زیرا برنامه‌های اقتصادی آن‌ها با تداوم جنگ سازگار نیست.

ایران پیشتر نیز اعلام کرده بود با این ایده مشکلی ندارد اما این کشور باید از حق غنی‌سازی برخوردار باشد.

مقام پیشین آمریکایی همچنین گفت ایران نیز با توجه به آسیب‌های واردشده به زیرساخت‌هایش و نیازهای اقتصادی، انگیزه‌هایی برای بازسازی و دستیابی به ثبات دارد.

وزیر پیشین انرژی آمریکا همچنین احتمال سرمایه‌گذاری کشورهای عربی خلیج فارس در بازسازی ایران را مطرح کرد و گفت این سرمایه‌گذاری‌ها می‌تواند در ازای دریافت بازده اقتصادی صورت گیرد، هرچند تحقق چنین طرحی مستلزم تغییرات و اصلاحات قابل‌توجهی در ساختار داخلی حکومت ایران خواهد بود.

مونیز در پایان این بخش تأکید کرد که اجرای چنین طرحی آسان نیست، اما منافع مشترک کشورهای منطقه می‌تواند انگیزه‌ای قوی برای تلاش در جهت ایجاد آینده‌ای صلح‌آمیز فراهم کند.

متحدان، درباره تعهد آمریکا به دفاع از آن‌ها تردید دارند

بخش پایانی مصاحبه به گسترش تسلیحات هسته‌ای اختصاص داشت.

مونیز گفت چین در حال گسترش چشمگیر زرادخانه هسته‌ای خود است تا به سطحی قابل مقایسه با زرادخانه‌های آمریکا و روسیه برسد. این تحول، الگوی سنتی کنترل تسلیحات هسته‌ای میان واشنگتن و مسکو را با چالش مواجه کرده زیرا اکنون یک قدرت هسته‌ای بزرگ دیگر نیز در معادلات حضور دارد.

او همچنین به برنامه هسته‌ای کره شمالی و انباشت ده‌ها سلاح هسته‌ای از سوی این کشور و نیز تنش‌های مداوم میان هند و پاکستان اشاره کرد.

مونیز، یکی دیگر از چالش‌های مهم را افزایش تردید متحدان آمریکا درباره میزان پایبندی واشنگتن به تعهدات دفاعی خود دانست.

او گفت کشورهای اروپایی، ژاپن و کره جنوبی بیش از گذشته درباره این موضوع تردید دارند که آیا آمریکا در صورت لزوم برای دفاع از آن‌ها وارد عمل خواهد شد یا خیر.

به گفته مونیز، این تردیدها ضرورت بازنگری در راهبرد بازدارندگی آمریکا را افزایش داده است.

او پیشنهاد کرد واشنگتن همچنان چتر هسته‌ای خود را بر فراز متحدانش حفظ کند، اما این اقدام باید با تقویت گسترده و هماهنگ توان دفاعی متعارف این کشورها همراه باشد.

مونیز با اشاره به مبهم‌تر شدن مرز میان تسلیحات متعارف و هسته‌ای، گفت ناتو، کشورهای اروپایی، ژاپن و کره جنوبی به یک سامانه دفاع متعارف یکپارچه‌تر و قدرتمندتر نیاز دارند که بازدارندگی هسته‌ای آمریکا یکی از اجزای پشتیبان آن باشد.

او تأکید کرد که مسئله بازدارندگی و منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای دیگر نمی‌تواند صرفاً به‌عنوان موضوعی مرتبط با تسلیحات هسته‌ای در نظر گرفته شود و باید در چارچوبی گسترده‌تر از توانمندی‌های نظامی و امنیتی بررسی شود.