به نقل از خبرآنلاین، برای دیدن بخشی از جهانِ میلیون ها سال پیش، لازم نیست به سراغ فسیل ها برویم. کافی است در امتداد جنوب دریای خزر، وارد جنگل های شمال ایران شویم؛ جایی که درختان راش، بلوط، ممرز و انجیلی بازمانده اکوسیستمی هستند که پیشینه آن به ده ها میلیون سال قبل می رسد. جنگل های هیرکانی عصرهای یخبندان، تغییرات بزرگ اقلیمی و هزاران سال حضور انسان را پشت سر گذاشته اند؛ جنگل هایی که امروز نه فقط میراث طبیعی ایران، بلکه بخشی از میراث طبیعی جهان اند.

اگر در یک صبح مه آلود پاییزی وارد جنگل های شمال ایران شوید، شاید اولین چیزی که جلب توجه کند درختانی باشد که نور را از میان شاخه های بلندشان عبور می دهند؛ اما ارزش واقعی این جنگل ها چیزی نیست که در نگاه اول دیده شود.

جنگل های هیرکانی بسیار قدیمی تر از آن هستند که تصور می کنیم.

بر اساس اطلاعات یونسکو، تاریخ این جنگل های پهن برگ به حدود 25 تا 50 میلیون سال قبل بازمی گردد؛ زمانی که جنگل هایی از این جنس بخش بزرگی از مناطق معتدل نیمکره شمالی را پوشانده بودند. بسیاری از آن جنگل ها در جریان تغییرات شدید اقلیمی و دوره های یخبندان از میان رفتند، اما هیرکانی ها دوام آوردند.

همین گذشته دور است که آنها را به چیزی بیشتر از جنگل های شمال تبدیل می کند.

وقتی سرما آمد، جنگل عقب نشست

در دوره های یخبندان کواترنری، بخش بزرگی از نیمکره شمالی با سرمای شدید روبه رو شد و بسیاری از جنگل های پهن برگ عقب نشستند یا از بین رفتند. هیرکانی نیز کوچک تر شد، اما کاملاً ناپدید نشد.

شرایط جغرافیایی جنوب دریای خزر به کمک آن آمد. دریای خزر در یک سو و رشته کوه البرز در سوی دیگر، همراه با رطوبت و شرایط اقلیمی منطقه، پناهگاهی برای بخشی از پوشش گیاهی ایجاد کردند. وقتی آب وهوا دوباره ملایم تر شد، این جنگل ها توانستند گسترش پیدا کنند. یونسکو دقیقاً به همین ویژگی اشاره می کند: جنگل هایی که در دوره های یخبندان عقب نشستند و با بازگشت شرایط معتدل دوباره توسعه یافتند.

به همین دلیل در ادبیات علمی از هیرکانی به عنوان یکی از پناهگاه های مهم گونه های گیاهی در دوره های سرد یاد می شود؛ مکانی که امکان داد بخشی از میراث گیاهی دوران بسیار دور زمین باقی بماند.

اما یک سوءبرداشت را هم باید کنار گذاشت: وقتی گفته می شود جنگل های هیرکانی 25 تا 50 میلیون سال قدمت دارند، منظور این نیست که درختانی که امروز می بینیم میلیون ها سال عمر کرده اند. یونسکو سن برخی از کهنسال ترین درختان موجود را حدود 300 تا 400 سال و احتمالاً تا 500 سال برآورد می کند. آنچه میلیون ها سال دوام آورده، اکوسیستم و تداوم این نوع جنگل است، نه یک درخت مشخص.

موزه ای که نفس می کشد

شاید بهترین توصیف برای هیرکانی همین باشد: موزه ای که اشیای آن پشت ویترین نیستند، بلکه هنوز رشد می کنند.

راش، بلوط، توسکا، ممرز، افرا و انجیلی بخشی از چهره این جنگل ها را ساخته اند. برخی گونه ها و تبارهای گیاهی موجود در این منطقه، یادگار پوشش گیاهی دوران بسیار دور زمین اند و انزوای طولانی این اکوسیستم نیز به شکل گیری مجموعه ای از گونه های نادر، بومی و بازمانده کمک کرده است.

تنوع زیستی هیرکانی فقط به درختان محدود نمی شود. یونسکو بیش از 3200 گونه گیاه آوندی را در این منطقه ثبت کرده است. همچنین 180 گونه پرنده مرتبط با جنگل های پهن برگ معتدل و 58 گونه پستاندار در این اکوسیستم شناسایی شده اند. پلنگ، گرگ و خرس قهوه ای نیز در میان شکارچیان رأس هرم غذایی آن قرار دارند.

یک آمار دیگر بهتر نشان می دهد این نوار سبز چقدر استثنایی است: یونسکو هنگام ثبت هیرکانی اعلام کرد که حدود 44 درصد گونه های گیاهان آوندی شناخته شده ایران در منطقه هیرکانی یافت می شوند؛ در حالی که این منطقه تنها حدود 7 درصد مساحت کشور را دربر می گیرد.

رگ سبزی که از گیلان تا گلستان ادامه دارد

هیرکانی نام یک جنگل مشخص نیست؛ مجموعه ای وسیع از جنگل های پهن برگ معتدل است که مانند نواری سبز در حاشیه جنوبی و جنوب غربی دریای خزر امتداد پیدا کرده است.

بخش ایرانی این جنگل ها از گیلان و مازندران تا گلستان کشیده شده و در سال 2019 در چهل وسومین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو در فهرست میراث جهانی ثبت شد. در پرونده اولیه، 15 بخش از جنگل های هیرکانی ایران به عنوان اجزای این میراث طبیعی معرفی شدند.

در سال 2023، محدوده میراث جهانی گسترش پیدا کرد و بخش هایی از جنگل های هیرکانی جمهوری آذربایجان نیز به آن افزوده شد. پرونده جهانی امروز 17 بخش دارد و این کمربند جنگلی را از جنوب شرقی جمهوری آذربایجان تا استان گلستان در ایران دنبال می کند.

یونسکو این منطقه را بر اساس معیار شماره 9 میراث جهانی ثبت کرده است؛ معیاری که به نمونه های برجسته از فرایندهای اکولوژیک و زیستی در تکامل اکوسیستم ها مربوط می شود. به بیان ساده تر، هیرکانی ارزش جهانی دارد چون هنوز می توان در آن بخشی از داستان تکامل و تغییر جنگل های معتدل زمین را مشاهده کرد.

میلیون ها سال قدمت امروز در معرض تهدید است

جنگلی که از تغییرات عظیم اقلیمی و دوره های یخبندان جان سالم به در برده، امروز با مجموعه ای از فشارهای انسانی مواجه است. بخش هایی از جنگل های هیرکانی، به خصوص در مناطق کم ارتفاع و دره های در دسترس، در طول زمان دچار تخریب و جنگل زدایی شده اند. گزارش های ارزیابی یونسکو و اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت نیز بر ضرورت حفظ پیوستگی جنگل ها، کنترل برداشت چوب، مدیریت چرای دام، محدود کردن دسترسی جاده ای و مدیریت گردشگری تأکید کرده اند.

چیزی که دیگر نمی توان دوباره ساخت

درخت را می توان کاشت. حتی می توان هزاران هکتار زمین را جنگل کاری کرد. اما جنگلی با تاریخ تکاملی چند ده میلیون سال را نمی توان از نو ساخت.

ارزش هیرکانی دقیقاً در همین تفاوت نهفته است. این جنگل محصول یک پروژه چندساله یا حتی چند هزارساله نیست؛ نتیجه میلیون ها سال تغییر اقلیم، مهاجرت گونه ها، انزوا، سازگاری و انتخاب طبیعی است.

وقتی امروز میان درختان هیرکانی قدم می زنیم، در واقع وارد اکوسیستمی شده ایم که ریشه هایش به زمانی بسیار پیش از پیدایش انسان بازمی گردد. بسیاری از جنگل های مشابه آن در نقاط دیگر نیمکره شمالی در دوره های یخبندان از بین رفتند، اما این نوار سبز در جنوب خزر دوام آورد.

شاید به همین دلیل عنوان بازمانده عصر یخبندان درباره هیرکانی صرفاً یک توصیف نیست. این جنگل واقعاً بخشی از حافظه زنده زمین است؛ حافظه ای که میلیون ها سال برای شکل گرفتنش زمان صرف شده و اگر از دست برود، هیچ برنامه جنگل کاری قادر نیست آن میلیون ها سال را دوباره به طبیعت برگرداند.