در میان شهرهای کهن ایران، نام برخی شهرها تنها در تاریخ نیامده، بلکه در افسانه ها، اسطوره ها و حافظه جمعی ایرانیان ریشه دوانده است. شیراز از جمله شهرهایی است که هم ردپایش در اسناد باستانی دیده می شود و هم در روایت های اسطوره ای، افسانه های محلی و داستان های کهن ایرانی حضوری پررنگ دارد؛ شهری که مرز میان افسانه و واقعیت را کمرنگ کرده است.

وقتی از اسطوره ای ترین شهر ایران سخن می گوییم، منظور تنها شهری با قدمت تاریخی بالا نیست، بلکه شهری است که در ذهن اسطوره پرداز ایرانی جایگاهی ویژه داشته؛ شهری که نام یا سرزمینش به پادشاهان افسانه ای، روایت های آغازین تمدن، داستان های حماسی و باورهای نمادین پیوند خورده باشد.

شیراز، به عنوان قلب فرهنگی و تاریخی فارس، چنین جایگاهی دارد. هرچند نام شیراز به طور مستقیم در همه متون اسطوره ای کلاسیک نیامده، اما سرزمین فارس که شیراز در دل آن شکل گرفته، یکی از مهم ترین بسترهای اسطوره ای ایران باستان است.

یافته های باستان شناسی نشان می دهد که نام شیراز یا شکل های کهن آن، مانند تیرازیس (Tiraziš) یا شیرازیس ، در الواح ایلامی مربوط به هزاره دوم پیش از میلاد دیده می شود. این موضوع نشان می دهد که منطقه شیراز، پیش از شکل گیری دولت های تاریخی شناخته شده، دارای سکونت و هویت مکانی بوده است.

در کنار این داده های تاریخی، روایت های افسانه ای نیز شکل گرفته اند. در برخی منابع متأخر و سنت های محلی، بنیان گذاری شیراز به تهمورث دیوبند، شاه اسطوره ای سلسله پیشدادی، نسبت داده می شود. تهمورث در شاهنامه فردوسی به عنوان پادشاهی معرفی می شود که بر دیوان غلبه کرد و نوشتن و تمدن را به انسان آموخت. نسبت دادن شهرسازی به چنین شخصیتی، نشان می دهد که ذهن ایرانی، شیراز را شهری برخاسته از دوران آغازین تمدن می دانسته است.

اگرچه این نسبت از نظر تاریخ نگاری علمی قطعی نیست، اما در مطالعات اسطوره شناسی، خودِ شکل گیری چنین روایت هایی اهمیت دارد؛ زیرا نشان می دهد شیراز در حافظه فرهنگی مردم، شهری کهن تر از تاریخ مکتوب تلقی شده است.

در متون بنیادین اسطوره ای ایران، به ویژه شاهنامه فردوسی، تمرکز اصلی بر شهرهایی مانند بلخ، ری، هگمتانه و سیستان است؛ اما نباید فراموش کرد که بسیاری از رخدادهای اساطیری در قلمرو فارس اتفاق می افتد. فارس در سنت های کهن، سرزمینی آباد، مرکزی و برخوردار از فرّه ایزدی دانسته می شود.

بر اساس برخی پژوهش های ایران شناسی، ناحیه فارس در دوره های اسطوره ای به عنوان یکی از مراکز فرمانروایی یا عبور پادشاهان پیشدادی و کیانی تصور می شده است. نزدیکی جغرافیایی شیراز به پاسارگاد، تخت جمشید و نقش رستم—که بعدها به کانون های نمادین قدرت شاهی بدل شدند—باعث شده این منطقه از نظر اسطوره ای نیز تقدس پیدا کند.

در افسانه های محلی فارس، شیراز گاه شهری توصیف می شود که:

این تصویر با مفاهیم اسطوره ای ایرانی مانند فرّه، آبادانی و نظم کیهانی هم خوانی دارد؛ مفاهیمی که در اسطوره های ایرانی همواره در برابر آشوب و ویرانی قرار می گیرند.

فراتر از اسطوره های کلان ملی، شیراز در افسانه ها و باورهای مردمی نیز جایگاهی ویژه دارد. در برخی روایت های عامیانه، نام شیراز به ترکیب هایی مانند شهرِ راز یا رازگاه تعبیر شده است؛ برداشت هایی که اگرچه ریشه زبان شناختی قطعی ندارند، اما نشان دهنده نگاه نمادین مردم به این شهر هستند.

در همین باره:

در فرهنگ عامه، شیراز شهری است:

این تصویر افسانه ای در دوره های بعد، با حضور چهره هایی مانند حافظ و سعدی تقویت شد و به شیراز هویتی فراتر از یک شهر تاریخی داد؛ هویتی که در آن، شعر، عشق، خرد و راز به عناصر اصلی تبدیل شدند. به همین دلیل، شیراز نه تنها در اسطوره های کهن، بلکه در اسطوره سازی فرهنگیِ دوره های بعدی نیز نقش محوری پیدا کرد.