خانواده والنبرگ، یکی از قدرتمندترین خاندان های اقتصادی اروپا، در مقطعی حساس از تاریخ خود ایستاده است؛ جایی که انتقال قدرت به نسل بعد، صرفاً یک جابه جایی مدیریتی نیست، بلکه آزمونی برای دوام مدلی از سرمایه داری خانوادگی در سوئد به شمار می رود.

دودمان والنبرگ در سوئد به عنوان نوعی اشرافیت شرکتی شناخته می شود؛ خانواده ای با سلسله مراتب سخت گیرانه، نفوذ تاریخی و حس عمیق مسئولیت اجتماعی. با این حال، بیش از یک دهه پیش، تصمیمی متفاوت در خانه پیتر پوکر والنبرگ جونیور، مسیر تازه ای را پیشِ روی خانواده گذاشت. او به جای تعیین جانشینان آینده، اعضای نسل های مختلف خانواده را به نشستی غیررسمی و صمیمانه دعوت کرد؛ نشستی برای گفت وگو و آشنایی، نه قدرت نمایی.

این حرکت کوچک اما معنادار، فاصله ای آگاهانه با سنت های دیرپای خانواده بود. آن نشست کم سروصدا، امروز به عنوان نقطه آغاز بازنگری ای بزرگ تر دیده می شود: تلاشی برای سنجش این که آیا خانواده ای که دهه ها بر کنترل بلندمدت تکیه داشته، می تواند خود را با چالش های تازه دنیای کسب وکار تطبیق دهد یا نه.

اهمیت این جانشینی از آن جا ناشی می شود که نفوذ والنبرگ ها در اقتصاد سوئد کم نظیر است. از سهام داری در شرکت سرمایه گذاری خصوصی EQT گرفته تا نقش کلیدی در غول مخابراتی اریکسون، ردپای این خانواده در بخش بزرگی از اقتصاد کشور دیده می شود. شبکه ای پیچیده از بنیادها، شرکت های هلدینگ و ساختار سهام دوطبقه، به آن ها قدرت رأی و تصمیم گیری بسیار بیشتری نسبت به سهم واقعی شان از مالکیت داده است؛ به گونه ای که گفته می شود نزدیک به 40 درصد شرکت های بورس سوئد، به طور مستقیم یا غیرمستقیم زیر نفوذ آن ها قرار دارند.

نوت و آلیس والنبرگ (Knut and Alice Wallenberg)

با نزدیک شدن رهبران نسل پنجم به سن بازنشستگی، در ماه های اخیر نشانه هایی از جابه جایی آرام قدرت دیده می شود. چهره های جوان تر خانواده به نهادهای کلیدی راه یافته اند؛ از حضور جیکوب والنبرگ جونیور در EQT گرفته تا عضویت فرد والنبرگ در هیئت مدیره Investor AB. هم زمان، حضور زنان خانواده نیز در هیئت مدیره بانک SEB و بنیاد نوت و آلیس والنبرگ پررنگ تر شده است. با این حال، هنوز مشخص نیست در نهایت چه کسی سکان اصلی امپراتوری را به دست خواهد گرفت.

این نسل تازه، در حالی وارث یک امپراتوری 40 میلیارد دلاری می شود که با چالش های مهمی روبه روست. ساختار سهام دوطبقه، هرچند از سوی خانواده ضامن ثبات و نگاه بلندمدت معرفی می شود، اما منتقدان آن را ابزاری برای تثبیت امتیازات و تضعیف حقوق سهام داران خرد می دانند.

Investor AB در سال های گذشته عملکردی فراتر از میانگین بازار ثبت کرده و طی 15 سال متوالی بازدهی بالاتری نسبت به شاخص بازده SIX سوئد داشته است. همین کارنامه درخشان، سطح انتظارات از نسل بعدی را بالا برده و تکرار آن را به چالشی جدی تبدیل کرده است. برخی ناظران می گویند اگرچه فرایند انتخاب مدیران بر شایستگی تأکید دارد، اما پیوندهای خانوادگی همچنان نقش تعیین کننده ای ایفا می کند؛ الگویی که از آن با عنوان شایسته سالاریِ خونی یاد می شود.

روزهای خوب و روزهای بد

دفتر سرمایه گذاری های والنبرگ در استکهلم

قدرت اقتصادی والنبرگ ها به نظام سهام رده A گره خورده است؛ سیستمی که بیش از یک قرن قدمت دارد و امکان کنترل شرکت ها با سهمی محدود از سرمایه را فراهم می کند. برای مثال، Investor AB با وجود در اختیار داشتن کمتر از 10 درصد سهام اریکسون، نزدیک به یک چهارم حق رأی آن را کنترل می کند. همین ساختار، منبع اصلی انتقاد نهادهای مشاوره رأی دهی و سرمایه گذاران فعال گراست.

اشرافیت بدون حضور در فهرست ثروتمندان

با وجود این نفوذ گسترده، نام والنبرگ ها به ندرت در فهرست ثروتمندان دیده می شود. دلیل آن، ساختاری است که بیش از یک قرن پیش بنا نهاده شد: نگهداری دارایی ها در بنیادهایی که هر سال میلیاردها کرون را به پژوهش و آموزش اختصاص می دهند. در این مدل، ذی نفع مستقیم نه خانواده، بلکه نهادهای علمی و پژوهشی هستند.

پیتر پوکر والنبرگ جونیور، که مسئول طراحی نقشه جانشینی است، بر این باور است که نسل جدید باید بدون فشارهای دستوری گذشته، اما با احساس مسئولیت، مسیر خود را پیدا کند. اکنون و در شرایطی که سوئد با موج تازه ای از کارآفرینان و میلیاردرهای جدید روبه روست، پرسش اصلی این است که آیا مدلی که بیش از صد سال دوام آورده، می تواند در دنیایی با بازیگران جدید و انتظارات متفاوت، همچنان کارآمد باقی بماند یا نه.

چالش جانشینی فقط مسئله خاندان های بزرگ اروپایی نیست و در ایران هم به شکل جدی خودش را نشان می دهد. بسیاری از بنگاه های اقتصادی ایرانی، به ویژه کسب وکارهای خانوادگی، با انتقال قدرت به نسل بعدی دچار تنش و وقفه می شوند. یکی از دلایل اصلی، بی توجهی مالکان و مدیران به ادبیات علمی و تجربه های جهانی در حوزه جانشین پروری و حکمرانی بنگاه های خانوادگی است. در کنار آن، در مواردی خود جانشینان به دلیل عدم علاقه به کسب و کار خانوداگی مانع شکل گیری جانشینی می شوند. عامل سوم به ساختار بنگاه ها برمی گردد؛ جایی که رشد و بلوغ کسب وکار با بلوغ سازمان مالکیت و مدیریت هم زمان پیش نرفته و همین عدم توازن، فرآیند جانشینی را در بسیاری از شرکت های ایرانی به چالشی پیچیده و پرهزینه تبدیل کرده است.

چالش جانشینی فقط مسئله خاندان های بزرگ اروپایی نیست و در ایران هم به شکل جدی خودش را نشان می دهد. بسیاری از بنگاه های اقتصادی ایرانی، به ویژه کسب وکارهای خانوادگی، با انتقال قدرت به نسل بعدی دچار تنش و وقفه می شوند. در همین راستا با سید علیرضا کاشی زاد کارشناس مشاوره مدیریت و کسب و کار به گفتگو پرداختیم. کاشی زاد با اشاره به سه دلیل به توضیح این چالش پرداخت. وی بیان داشت: یکی از دلایل اصلی، بی توجهی مالکان و مدیران به ادبیات علمی و تجربه های جهانی در حوزه جانشین پروری و حکمرانی بنگاه های خانوادگی است. در کنار آن، در مواردی خود جانشینان به دلیل عدم علاقه به کسب و کار خانوداگی مانع شکل گیری جانشینی می شوند. عامل سوم به ساختار بنگاه ها برمی گردد؛ جایی که رشد و بلوغ کسب وکار با بلوغ سازمان مالکیت و مدیریت هم زمان پیش نرفته و همین عدم توازن، فرآیند جانشینی را در بسیاری از شرکت های ایرانی به چالشی پیچیده و پرهزینه تبدیل کرده است.