به نقل از روزنامه دنیای اقتصاد، واکنش بازارها به بحران های ژئوپلیتیک براساس تجربه تاریخی همیشه یکسان نیست. گاه بازارها پیش از آغاز درگیری ها سقوط می کنند و سپس با شروع رسمی جنگ جان می گیرند؛ چراکه سرانجام بازیگران بازار امکان قیمت گذاری ریسک در سناریوی محتمل را دارند. گاهی هم شوک های ناگهانی، افتی مقطعی را رقم می زنند. از جنگ جهانی دوم تا درگیری میان روسیه و اوکراین، این رفتار متناقض نشان می دهد آنچه بازار را می ترساند، جنگ نیست، بلکه بلاتکلیفی پیش از آن است.

تحلیلگران بازار سال ها است بر این قاعده تاکید می کنند که سرمایه گذاران بیش از هر چیز از عدم قطعیت بیزار هستند و معدود موقعیت هایی به اندازه تهدید جنگ، مبهم و نگران کننده است. جنگ ها و بحران های ژئوپلیتیک معمولا شوک های کوتاه مدتی به بازارهای مالی وارد می کنند، اما تجربه تاریخی نشان می دهد که بازارها پس از مدتی مسیر بازیابی را در پیش می گیرند.

در چنین دوره هایی سرمایه گذاران به طور طبیعی به سمت شرکت هایی با بنیان مالی قوی متمایل می شوند و از تصمیم های عجولانه و پرریسک فاصله می گیرند. در لحظه وقوع بحران هیچ کس دقیقا نمی داند پیامدهای آن چه خواهد بود؛ اما یک واکنش تقریبا همیشگی وجود دارد: هجوم به دارایی های امن و افزایش ترس از ریسک. اکنون نیز نگرانی از تشدید تنش ها در خاورمیانه و احتمال گسترش درگیری، فضای روانی بازارها را تحت تاثیر قرار داده است.

پژوهش های موسسه مالی سوییس نشان می دهد که اگر جنگ پس از یک دوره طولانی تنش و انتظار آغاز شود، معمولا همین دوره انتظار موجب افت قیمت ها می شود؛ اما آغاز رسمی جنگ می تواند به رشد بازار منجر شود. ضرب المثل قدیمی بازار شایعه را بخر، خبر را بفروش نیز این الگو را تایید می کند.

در مقابل اگر جنگ ناگهانی و بدون هشدار رخ دهد، بازار سهام معمولا واکنش منفی نشان می دهد. این رفتار متناقض که هنوز توضیح قطعی برای آن وجود ندارد، در ادبیات مالی به معمای جنگ مشهور است. به عبارتی پیش از وقوع جنگ سرمایه گذاران در حالت نااطمینانی و عدم قطعیت به سر برده و این موضوع موجب می شود که آنها سناریوهای مختلفی را قیمت گذاری کنند.

در مقابل وقتی جنگ بالاخره شروع می شود، بدترین سناریو تا حدودی معلوم می شود و این موضوع منجر به کاهش عدم قطعیت در بازار می شود. سرمایه گذاران می توانند ریسک را قیمت گذاری کنند و در نتیجه دوباره وارد بازار می شوند

ماه های پیش از سپتامبر 1939، اروپا در التهاب فرو رفته بود. بحران چکسلواکی، تهدیدهای پی درپی آلمان و شکست مذاکرات، فضای جهانی را به نقطه ای رسانده بود که هر روز احتمال جنگ بیشتر می شد. همین سایه سنگین جنگ احتمالی کافی بود تا بازارهای آمریکا دچار فرسایش شوند. شاخص های Dow Jones و S&P 500 در این دوره حدود 12 درصد افت کردند. با این حال درست از لحظه ای که آلمان به لهستان حمله کرد و جنگ رسما آغاز شد، ورق برگشت و بازار آمریکا ناگهان جهشی کم سابقه را ثبت کرد. شاخص داوجونز تنها در یک روز حدود 10 درصد رشد کرد و در هفته های نخست جنگ جهش 10 تا 15 درصدی را تجربه کرد. شاخص S&P 500 نیز تنها در یک روز 12درصد جهش کرد.

در سال های بعد، اقتصاد آمریکا وارد چرخه ای تازه شد. اشتغال بالا رفت، صنایع نظامی رونق گرفت و داوجونز در مجموع تا پایان جنگ حدود 50 درصد رشد کرد. به این ترتیب جنگ جهانی دوم برای وال استریت نه آغاز سقوط، بلکه پایان یک انتظار فرسایشی بود. درمقابل حمله به پرل هاربر، بازار سهام آمریکا را در برابر شوکی ناگهانی و تکان دهنده قرار داد. سال 1941 برای اقتصاد آمریکا سالی دشوار بود چرا که سایه رکود هنوز مشاهده می شد، تنش های جهانی رو به افزایش بود و بازار سهام در یک سراشیبی فرسایشی قرار داشت. صبح هفتم دسامبر، حمله ژاپن به پایگاه دریایی پرل هاربر تیتر یک اخبار بود. روز بعد که بازار باز شد، شاخص داوجونز حدود 3.5 درصد سقوط کرد زیرا این واقعه نه از جنس ابهام طولانی ، بلکه از جنس شوک ناگهانی بود.

جنگ کره برای وال استریت از همان ابتدا با یک شوک همراه بود. در ماه های پیش از ژوئن 1950، بازار سهام آمریکا در فضایی نسبتا آرام حرکت می کرد. اقتصاد پساجنگ جهانی دوم هنوز پر قدرت بود، مصرف داخلی بالا بود و شاخص S&P 500 کمی رشد کرده بود. نشانه جدی از بحران قریب الوقوع در شبه جزیره کره وجود نداشت و سرمایه گذاران با ذهنیتی نسبتا مطمئن به آینده نگاه می کردند.

با این حال بامداد 25 ژوئن همه چیز تغییر کرد و خبر حمله، واشنگتن و بازارهای مالی را غافلگیر کرد. شاخص ها در روزها و هفته اول حدود 6 درصد سقوط کردند چرا که بازیگران بازارها نمی دانستند آمریکا وارد جنگی تازه خواهد شد یا نه و این جنگ چه هزینه ای برای اقتصاد خواهد داشت. با این حال بازار سهام آمریکا خیلی زود مسیر خود را پیدا کرد. اقتصاد داخلی آن قدر قوی بود که شوک اولیه را جذب کند. تولید صنعتی بالا بود، اشتغال در سطحی بی سابقه قرار داشت و ظرفیت های اقتصادی آمریکا پس از جنگ جهانی دوم هنوز در اوج بودند. همین پشتوانه باعث شد افت اولیه به سرعت جبران شود. تنها چند هفته بعد، شاخص ها به سطح پیش از حمله بازگشتند و در ادامه روندی صعودی شکل گرفت.

تابستان 1990 همزمان با حمله عراق به کویت، بازار سهام آمریکا در برابر موجی از نگرانی های تازه قرار گرفت. قیمت نفت ناگهان جهش کرد، ترس از اختلال در عرضه انرژی بالا رفت و سرمایه گذاران با این پرسش روبه رو شدند که آیا اقتصاد جهانی وارد دوره ای از رکود تورمی خواهد شد یا نه. شاخص S&P 500 در واکنش به این اتفاق 17 درصد سقوط کرد. چند ماه بعد با آغاز رسمی عملیات توفان صحرا در ژانویه 1991، برخلاف حمله عراق که ناگهانی و پرابهام بود، عملیات آمریکا و متحدانش کاملا قابل پیش بینی و برنامه ریزی شده بود. از همان روزهای نخست عملیات، S&P 500 جهشی قوی را آغاز کرد؛ در هفته ها و ماه های اول بین 18 تا 21 درصد بالا رفت و در مجموع کل دوره جنگ حدود 29 درصد رشد ثبت شد.

جنگ عراق در سال 2003 نیز بازار سهام آمریکا را ماه ها در حالت انتظار نگه داشت؛ چرا که از سال 2002 تا مارس 2003، فضای جهانی مملو از گمانه زنی بود. این ابهام طولانی موجب شد S&P500 حدود 15درصد از ارزش خود را از دست بدهد که محصول مستقیم بلاتکلیفی سیاسی بود. با این حال با آغاز رسمی حملات در مارس 2003، مسیر بازار تغییر کرد. درنتیجه شاخص S&P500 و داوجونز در ماه اول به ترتیب 14 و 8.4 درصد رشد کردند.

از ماه های پایانی 2021، تنش میان مسکو و غرب به تدریج افزایش یافت. تجمع نیروها در مرز، هشدارهای اطلاعاتی و رفت وآمدهای دیپلماتیک، بازار را در وضعیتی قرار داده بود که هر روز احتمال درگیری بیشتر می شد. با این حال برخلاف بسیاری از نمونه های تاریخی، افت بازار در این دوره فقط محصول ترس از جنگ نبود بلکه تورم بالا، سیاست های انقباضی فدرال رزرو و نگرانی از رکود نیز هم زمان فشار می آوردند. همین ترکیب چندلایه باعث شد بازار پیش از شروع جنگ در وضعیتی شکننده قرار بگیرد.

با این حال صبح 24 فوریه 2022 با آغاز حمله روسیه به اوکراین، S&P 500 که تنها در 9 جلسه معاملاتی تقریبا 8 درصد افت کرده بود، 1.5 درصد رشد کرده و در روزهای بعد به سرعت به سطح اولیه بازگشت.در این میان جنگ لیبی و سقوط معمر قذافی در سال 2011 یکی از پیچیده ترین نمونه هایی است که در بحث معمای جنگ مطرح می شود و نشان می دهد بازار همیشه طبق الگوی کلاسیک افت پیش از جنگ و جهش پس از شروع عملیات رفتار نمی کند.

اعتراضات لیبی در دل موج بهار عربی از فوریه 2011 آغاز شد. بازار جهانی در آن زمان هنوز در حال بازیابی از بحران مالی 2008 بود و S&P 500 در ابتدای سال روی موجی از خوش بینی حرکت می کرد. اما همین که اعتراضات در بنغازی و طرابلس شعله ور شد و قیمت نفت به بالای صد دلار جهش کرد، بازار بلافاصله واکنش نشان داد. در روزهای 22 و 23 فوریه، S&P 500 حدود 2درصد افت کرد. این واکنش بیشتر از جنس ترس از اختلال در عرضه نفت بود و نه تحلیل سیاسی.در مارس 2011، وقتی شورای امنیت قطعنامه 1973 را تصویب کرد و ناتو وارد عمل شد، بازار در وضعیتی نوسانی قرار داشت. بحران بدهی اروپا، نگرانی درباره یونان و ایتالیا، و پس لرزه زلزله ژاپن، فضای مالی جهان را سنگین کرده بود.

با این حال اعلام مداخله نظامی در 18 مارس نوعی آرامش کوتاه مدت ایجاد کرد و S&P 500 حدود 1.2 درصد بالا رفت، چون بخشی از عدم اطمینان ژئوپلیتیک کاهش یافته بود. اما این اثر ماندگار نبود و بازار در هفته های بعد دوباره زیر فشار عوامل بزرگ تر قرار گرفت.در تابستان 2011 بحران بدهی اروپا شدت گرفت، آمریکا برای نخستین بار در تاریخ با کاهش رتبه اعتباری مواجه شد و S&P 500 وارد یک دوره سقوط 19 تا 21 درصدی شد. در چنین فضایی، خبرهای لیبی تنها یکی از قطعات پازل بودند. با این حال، 22 اوت 2011، روزی که مخالفان وارد طرابلس شدند و سقوط رژیم قذافی تقریبا قطعی شد، بازار واکنش مثبتی نشان داد. شاخص S&P 500 و داوجونز هریک بیش از یک درصد رشد کردند.