در طول تاریخ، هرگاه جنگ ها با انفجارهای گسترده، بمباران های سنگین یا آزمایش های تسلیحاتی همراه بوده اند، این پرسش در افکار عمومی مطرح شده است که آیا انسان می تواند موجب وقوع زلزله یا فعال شدن گسل های زمین شود؟ این پرسش پس از رویدادهای نظامی بزرگ بارها تکرار شده است؛ از آزمایش های هسته ای دوران جنگ سرد گرفته تا بمباران های گسترده در جنگ های معاصر.

به گزارش ایسنا، یکی از شناخته شده ترین نمونه ها به سال 1945 بازمی گردد؛ زمانی که دو بمب اتمی بر شهرهای هیروشیما و ناگازاکی ژاپن فرود آمد. این انفجارها که از مخرب ترین رویدادهای ساخت دست بشر به شمار می روند، انرژی عظیمی را در مدت زمانی بسیار کوتاه آزاد کردند و آثار ویرانگری بر انسان، محیط زیست و زیرساخت ها برجای گذاشتند. با این حال بررسی های لرزه شناسی و زمین شناسی نشان می دهد که این انفجارها نتوانستند زلزله های بزرگ زمین ساختی ایجاد کنند یا گسل های اصلی منطقه را به حرکت درآورند.

دلیل این موضوع در تفاوت بنیادین میان انرژی انفجارهای انسانی و سازوکار وقوع زلزله نهفته است. زمین پوسته ای یکپارچه و ساکن نیست، بلکه از مجموعه ای از صفحات تکتونیکی تشکیل شده است که به آرامی و با سرعتی در حد چند میلی متر تا چند سانتی متر در سال نسبت به یکدیگر حرکت می کنند. این جابه جایی مداوم موجب انباشت تدریجی تنش در سنگ های پوسته زمین می شود. هنگامی که میزان تنش از مقاومت سنگ ها فراتر رود، شکست ناگهانی در امتداد یک گسل رخ می دهد و انرژی ذخیره شده طی سال ها، دهه ها یا حتی قرن ها در چند ثانیه آزاد می شود. این آزادسازی انرژی به شکل امواج لرزه ای در زمین انتشار یافته و زلزله را پدید می آورد.

گسل ها در واقع سطوحی از ضعف ساختاری در پوسته زمین هستند که دو بلوک سنگی در دو سوی آنها نسبت به یکدیگر جابه جا می شوند. بسیاری از گسل های فعال جهان در شرایطی قرار دارند که به طور مداوم تحت تأثیر نیروهای زمین ساختی هستند و بخشی از آنها ممکن است در آستانه گسیختگی قرار داشته باشند. از همین رو دانشمندان میان ایجاد زلزله و تحریک زلزله تفاوت قائل می شوند. ایجاد زلزله به معنای تولید انرژی لازم برای وقوع یک زمینلرزه است؛ انرژی ای که معمولا تنها از فرایندهای زمین ساختی تأمین می شود. اما تحریک زلزله به شرایطی اشاره دارد که یک عامل خارجی بتواند زمان رخداد زلزله ای را که از پیش در آستانه وقوع بوده، اندکی جلو یا عقب بیندازد.

مطالعات علمی دانشمندان نشان می دهد که برخی فعالیت های انسانی در مقیاس محدود قادرند لرزه خیزی القایی ایجاد کنند؛ پر شدن مخازن بزرگ سدها، استخراج نفت و گاز، تزریق سیالات به اعماق زمین، بهره برداری ژئوترمال و حتی برخی آزمایش های هسته ای زیرزمینی از جمله عواملی هستند که می توانند تعادل تنش را در محیط های زمین شناسی خاص تغییر دهند و زمینلرزه های کوچک تا متوسط ایجاد کنند. با این حال این پدیده ها عموماً در محدوده های محلی رخ می دهند و با زلزله های بزرگ ناشی از فعالیت گسل های اصلی تفاوت اساسی دارند.

در حوزه نظامی نیز انفجارهای متعارف، حملات هوایی و حتی سلاح های بسیار پرقدرت معمولا انرژی بسیار کمتری نسبت به زلزله های بزرگ آزاد می کنند. برای نمونه، انرژی یک زلزله با بزرگای 7 ده ها تا صدها برابر بیشتر از بزرگترین انفجارهای غیرهسته ای شناخته شده است. افزون بر این، انرژی انفجارها عمدتاً در نزدیکی سطح زمین متمرکز می شود، در حالی که کانون بسیاری از زمینلرزه های مخرب در عمق چندین تا چند 10 کیلومتری پوسته قرار دارد، یعنی جایی که گسل های فعال تحت تأثیر تنش های زمین ساختی عمل می کنند.

با وجود این اجماع علمی، همزمان با جنگ اخیر علیه ایران و وقوع برخی زمینلرزه های کوچک در اطراف تهران، شایعاتی در فضای مجازی و برخی محافل غیرتخصصی درباره احتمال تحریک گسل های فعال، به ویژه گسل شمال تهران، از طریق حملات نظامی و انفجارهای گسترده مطرح شد. این ادعاها نگرانی هایی را در میان شهروندان ایجاد کرد و این پرسش را به وجود آورد که آیا انفجارهای ناشی از جنگ می توانند موجب فعال شدن گسل های اصلی و وقوع یک زلزله بزرگ شوند؟

دکتر مهدی زارع، استاد تمام پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله، درباره ادعاهای مطرح شده پیرامون تأثیر حملات نظامی بر وقوع زلزله، این گونه توضیح می دهد: بمب اتمی هیروشیما هنگام انفجار بازده لرزه ای معادل حدود 5.6 تا 5.7 داشت، اما با وجود اینکه هیروشیما در منطقه ای لرزه خیز قرار دارد، پس از بمباران اتمی هیروشیما و ناکازاکی توسط آمریکا در سال 1945، زلزله ای در اثر این انفجارها رخ نداد.

وی افزود: وقوع زلزله نیازمند شرایط خاصی در اعماق زمین است. انفجار ناشی از بمب اتمی هیروشیما عمدتاً در سطح زمین یا بسیار نزدیک به سطح زمین رخ داد، در حالی که زمین لرزه ها در اعماق قابل توجهی از پوسته زمین ایجاد می شوند؛ از این رو چنین انفجارهایی نتوانستند موجب فعال شدن گسل ها و وقوع زلزله شوند.

زارع با اشاره به زمین لرزه های اخیر پردیس، گفت: زلزله هایی که اخیراً در محدوده پردیس و نزدیکی تهران رخ داده اند، عمدتاً در عمق بیش از 7 تا 10 کیلومتری زمین به وقوع پیوسته اند. این در حالی است که تمامی حملات و پرتابه هایی که طی یک سال اخیر به تهران و اطراف تهران اصابت کرده اند، در سطح زمین یا نهایتاً چند متر زیر سطح زمین منفجر شده اند.

وی ادامه داد: حتی حملاتی که در جریان جنگ اخیر به محدوده پردیس صورت گرفت نیز ماهیتی سطحی داشتند و فاصله بسیار زیادی با اعماق محل رخداد زمین لرزه ها داشتند. بنابراین این انفجارها نمی توانستند بر میزان تنش موجود در اعماق حدود 8 کیلومتری زمین تأثیر بگذارند یا آن را تحریک کنند.

استاد پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله تأکید کرد: هیچ یک از این انفجارها قادر نبوده اند موجب تحریک وقوع زمین لرزه شوند؛ حتی زمین لرزه هایی در حد زلزله های اخیر پردیس نیز نمی توانند تحت تأثیر چنین انفجارهایی قرار گیرند.

وی خاطرنشان کرد: در روزهای جنگ شایعاتی مطرح می شد مبنی بر اینکه ممکن است دشمن به صورت عمدی برای فعال کردن گسل شمال تهران و ایجاد یک زلزله مخرب اقدام کند، اما از نظر علمی چنین موضوعی امکان پذیر نیست.

زارع تصریح کرد: حتی اگر دشمن به صورت عمدی نیز بخواهد گسل شمال تهران را فعال کند و از این طریق موجب وقوع زلزله و تخریب گسترده در تهران شود، انجام چنین کاری امکان پذیر نیست. موضوع صرفاً به قصد و اراده مربوط نمی شود، بلکه از نظر فنی و علمی چنین توانایی ای وجود ندارد.

وی تاکید کرد: فعال سازی عمدی گسل های اصلی با استفاده از حملات نظامی یا انفجارهای سطحی امکان پذیر نیست و چنین سناریویی نه در ایران و نه در سایر نقاط جهان قابلیت تحقق ندارد.