جنگ وقتی تمام می شود، فکر می کنیم همه چیز تمام شده. اما واقعیت این است که برای خیلی ها، جنگ در درون شان ادامه دارد. ذهنی که سال ها در معرض ترس، خطر، از دست دادن و خشونت بوده، به این راحتی ها آرام نمی گیرد.

وقتی زخم ها دیده نمی شوند

یک پای شکسته را همه می بینند. اما وقتی کسی هر شب کابوس می بیند، از صدای بلند می لرزد، یا دیگر نمی تواند به کسی اعتماد کند، کمتر کسی متوجه می شود. این زخم های نادیده، اغلب دردناک تر از زخم های جسمی اند.

سازمان بهداشت جهانی می گوید در مناطق جنگ زده، از هر پنج نفر، یک نفر دچار اختلال روانی جدی می شود. این عدد دو برابر میانگین جهانی است. یعنی اگر در یک خانه پنج نفر زندگی کنند که جنگ را از نزدیک تجربه کرده اند، احتمالاً یکی از آن ها به کمک روانشناختی جدی نیاز دارد.

مغز در جنگ چه می شود؟

مغز انسان برای بقا طراحی شده. وقتی خطر هست، سیستم هشدار مغز فعال می شود، ضربان قلب بالا می رود، ماهیچه ها آماده می شوند برای فرار یا مقابله. این در شرایط خطر، نجات دهنده است.

اما وقتی این وضعیت ماه ها یا سال ها ادامه پیدا کند، مغز تغییر می کند. یاد می گیرد که دنیا همیشه خطرناک است. یاد می گیرد که هر لحظه باید آماده ی بدترین باشد. و این یادگیری، به این راحتی پاک نمی شود.

تحقیقات نشان داده که جنگ به معنای واقعی کلمه ساختار مغز را تغییر می دهد. بخشی که مسئول ترس است بزرگ تر می شود. بخشی که مسئول حافظه است کوچک تر می شود. بخشی که به ما کمک می کند آرام بمانیم و تصمیم بگیریم، ضعیف تر کار می کند.

این تغییرات دلیل نمی شود که کسی "دیوانه" شده. بلکه نشان می دهد که مغزش برای زنده ماندن در جهنم، خودش را تطبیق داده.

شایع ترین مشکلاتی که بازماندگان جنگ تجربه می کنند

کابوس ها و فلاش بک هااز رایج ترین علائم هستند. آدم در حال خواب یا حتی بیداری، دوباره صحنه های وحشتناک را زندگی می کند. انگار که اتفاق دارد دوباره می افتد.

بی خوابی و بیش هوشیاری هم بسیار شایع است. بازماندگان جنگ اغلب نمی توانند کاملاً آرام بگیرند. هر صدایی آن ها را می پراند. در جمع احساس می کنند باید خروجی ها را بشناسند. نمی توانند پشت به در بنشینند.

بی حسی عاطفی پدیده ای است که خیلی ها از آن حرف نمی زنند. بعضی ها نه غم می کشند، نه شادی. انگار احساسات شان خاموش شده. این هم یک نوع واکنش دفاعی ذهن است.

اجتناب هم نشانه ای رایج است. از هر چیزی که یادآور آن دوران باشد دوری می کنند. از خبر، از حرف زدن، از فیلم، از مکان های خاص.

افسردگی هم در بازماندگان جنگ بسیار شایع است. از دست دادن انگیزه، احساس بی معنایی، گریه های بی دلیل یا اصلاً نتوانستن گریه کردن.

جنگ فقط به رزمندگان آسیب نمی زند

یکی از چیزهایی که معمولاً نادیده گرفته می شود این است که آسیب روانی جنگ، فقط به کسانی که سلاح دست گرفتند محدود نیست.

زنان که اغلب در جنگ ها هدف مستقیم خشونت قرار می گیرند و در عین حال باید از بقیه مراقبت کنند، یکی از آسیب پذیرترین گروه ها هستند.

کودکانی که دوران رشدشان را در جنگ گذرانده اند، درک متفاوتی از دنیا دارند. برای آن ها خشونت ممکن است عادی به نظر برسد. ممکن است مشکل اعتماد داشته باشند یا یاد نگرفته باشند احساساتشان را به درستی نشان دهند.

آوارگان و پناهندگان علاوه بر تروما، با از دست دادن هویت، زبان، خانه، و جایگاه اجتماعی هم دست و پنجه نرم می کنند. این ضربه های تجمعی، خیلی سنگین تر از یک اتفاق تلخ منفرد است.

و نکته ای که خیلی کمتر به آن پرداخته می شود: فرزندان بازماندگان جنگ هم ممکن است بدون اینکه خودشان جنگ دیده باشند، تأثیرات روانی آن را در خود حمل کنند. تحقیقات نشان داده که استرس شدید می تواند از طریق تغییرات بیولوژیکی به نسل بعد منتقل شود.

وقتی آدم ها به خودشان کمک می کنند، اما اشتباه

وقتی درد زیاد می شود و کمکی در دسترس نیست، خیلی ها سراغ راه حل هایی می روند که موقتاً کمک می کنند اما بلندمدت آسیب می زنند. الکل و مواد مخدر از این دسته اند. مصرف آن ها در میان بازماندگان جنگ به طرز قابل توجهی بالاتر از جمعیت عادی است. این آدم ها بد نیستند، دردشان زیاد است و کمک کافی نداشته اند.

آیا می شود خوب شد؟

بله. این شاید مهم ترین چیزی است که باید گفته شود.

اکثر کسانی که جنگ را تجربه کرده اند، با حمایت کافی می توانند زندگی معنادار و آرامی داشته باشند. حتی برخی از آن ها می گویند پس از گذر از آن تجربه های سخت، به چیزهایی رسیده اند که قبلاً نداشتند؛ قدردانی عمیق تر از زندگی، ارتباط های صمیمانه تر، و درک بهتری از خودشان.

درمان های مؤثری وجود دارند. یکی از بهترین ها روشی است که در آن کمک می کنند خاطرات آسیب زا به شکل ایمن تری پردازش شوند، نه اینکه دفن شوند. روش دیگری از طریق حرکات چشم، به مغز کمک می کند که آن خاطرات را دوباره "جاگذاری" کند. دارو هم در بسیاری از موارد کمک کننده است.

اما شاید مهم تر از هر درمان فردی، یک چیز ساده است: شنیده شدن.داشتن کسی که بدون قضاوت گوش بدهد، اعتراف به اینکه آنچه اتفاق افتاده واقعی بوده و دردناک بوده، و احساس تعلق به یک جامعه یا گروه، از قوی ترین عوامل بهبودی است.

چه می توانیم بکنیم؟

اگر خودتان بازمانده جنگ هستید یا کسی را می شناسید که هست، این ها را بدانید:

آنچه احساس می کنید، طبیعی است. ضعف نیست. مشکل شما نیست که نمی توانید "فراموش کنید".

کمک گرفتن از روانشناس، مثل رفتن به دکتر برای پای شکسته است. هیچ شرمی ندارد.

صحبت کردن با کسی که اعتماد دارید، حتی اگر متخصص نباشد، می تواند کمک کننده بلشد اما جای متخصص روانشناس را نمی گیرد

اگر اطراف تان کسی هست که جنگ دیده، بدانید که گاهی بهترین کاری که می توانید بکنید این است که فقط باشید. سؤال های فشارآور نپرسید. قضاوت نکنید. بگویید "اینجام."

جنگ یک فاجعه انسانی است. اما بازماندگی از آن، یک توانایی است. با حمایت درست، از افراد متخصص ، آن زخم های پنهان هم می توانند التیام پیدا کنند.