بورس تهران که تا 80 روز در پی جنگ تحمیلی اخیر تعطیل بود، پس از بازگشایی با رشدی خیره کننده و بی وقفه همراه شده است. شاخص کل از مرز 4 میلیون و 300 هزار واحد عبور کرده، اما این صعود برای بسیاری از فعالان بازار شک برانگیز است. اگر شما سهام دار، سرمایه گذار یا یکی از فعالان بازار سرمایه هستید که از این رشد حیرت زده شده اید و نگران ریزش قریب الوقوع هستید، این گزارش را تا انتها بخوانید.

شاخص کل بورس تهران روز دوشنبه 11 خرداد 1405 با رشد 63 هزار و 657 واحدی به 4 میلیون و 300 هزار واحد رسید. رشدی که در شرایطی رقم خورده که تورم سالانه به 53.9 درصد و تورم نقطه به نقطه به 77.2 درصد رسیده است. اما نگاهی به نظرات سهامداران در شبکه های اجتماعی و تالارهای آنلاین نشان می دهد که بسیاری از این صعود استقبال نمی کنند. برخی آن را بادکنکی می دانند که در شرف ترکیدن است و برخی آن را حاصل قیمت گذاری های عصر حجری می خوانند. پرسش اینجاست: آیا سازمان بورس با بسته حمایتی و ممنوعیت فروش برخی نمادها، بازار را به طور مصنوعی سبز نگه داشته؟ یا واقعاً بنیاد شرکت ها بهبود یافته است؟

معمای رشد در برابر تورم 77 درصدی

برای درک عمق این رکوردشکنی، ابتدا باید به معنای واقعی پول توجه کرد. نرخ تورم نقطه به نقطه اردیبهشت 1405 به 77.2 درصد رسیده است. این یعنی قیمت کالاها و خدمات نسبت به سال قبل 77 درصد افزایش یافته. حالا بیایید این عدد را کنار رشد 20 درصدی شاخص بورس (از حدود 3.5 میلیون به 4.3 میلیون) بگذاریم. در نگاه اول، رشد 20 درصدی در مدت کوتاه پس از بازگشایی، فوق العاده به نظر می رسد، اما در عمل، این رشد 20 درصدی در برابر تورم 77 درصدی، به معنای کاهش 57 درصدی ارزش واقعی سهام است.

بیایید یک مثال ساده بزنیم: فرض کنید یک سال پیش، شما 100 میلیون تومان در بورس سرمایه گذاری کردید. اگر سبد شما دقیقاً هم راستا با شاخص کل حرکت کرده بود، امروز ارزش اسمی سبد شما به 120 میلیون تومان رسیده است. اما در همین مدت، هزینه یک کالای اساسی که سال قبل 100 هزار تومان بود، امروز 177 هزار تومان شده است. یعنی قدرت خرید 100 میلیون تومان اولیه شما به کمتر از 60 میلیون تومان در سال پایه کاهش یافته است. بنابراین سهامدارانی که در سال 1395 سهام خریداری کرده اند، هنوز در ضرر هستند. این یعنی بورس نه تنها نتوانسته از تورم عقب نماند، بلکه بسیار عقب تر است. به عبارت دیگر، رکوردزنی اسمی شاخص، نباید فریب دهنده باشد. اگر تورم را به عنوان سوخت رشد اسمی بازار در نظر بگیریم، بورس تهران نسبت به این سوخت، بازده منفی واقعی ثبت کرده است.

زلزله ای به نام 42 نماد بسته

یکی از مهم ترین و در عین حال پنهان ترین دلایل صعود مداوم بازار، موضوع نمادهای بسته است. در حال حاضر 42 نماد عمدتاً پالایشی و پتروشیمی به دلیل آسیب دیدگی مستقیم در جنگ، بسته هستند. این نمادها وزن فوق العاده بالایی در شاخص کل دارند. وضعیت به این شکل است: از یک سو، این نمادها اجازه فروش ندارند، بنابراین هیچ عرضه ای در مقابل تقاضا وجود ندارد. از سوی دیگر، برخی سرمایه گذاران با این امید که پس از بازگشایی این نمادها، افزایش قیمت جبرانی رخ دهد، تقاضای خرید ایجاد کرده اند. نتیجه چیست؟ صف های خرید طولانی که در آنها عملاً معامله ای انجام نمی شود. این قفل شدن نمادها، مانند این است که چند وزنه سنگین را از روی یک ترازو بردارید؛ ناگهان کفه ترازو بالا می رود، اما این بالا آمدن نشانه سبک شدن واقعی نیست، بلکه نشانه حذف وزنه هاست. هر زمان که این 42 نماد باز شوند، فشار فروش سنگینی به بازار وارد خواهد شد. برخی تحلیلگران فنی با صراحت می گویند: اصل کاری اون 42 نماد بسته هستن؛ اونا باز بشن ببینیم بازم رکورد میشه یا نه. تا آن روز، این صعود شکننده و وابسته به ممنوعیت معامله بزرگ ترین شرکت های بازار باقی خواهد ماند.

دامنه نوسان 3 درصدی؛ شمشیر دو لبه نظارتی

پس از بازگشایی بورس، سازمان بورس در اقدامی احتیاطی (یا به روایت برخی، دستوری) دامنه نوسان روزانه را به 3 درصد کاهش داد. در حالی که پیش از جنگ، دامنه نوسان معمولاً 5 تا 7 درصد بود. این تصمیم دو اثر متضاد دارد. اثر اول: از شدت نوسانات هیجانی کاسته و مانع از سقوط ناگهانی بازار می شود. اثر دوم: باعث می شود سهم ها برای رشد به اندازه یک روز 7 درصدی قدیم، به سه روز زمان نیاز داشته باشند. در واقع این سیاست، ترمز رشد تند و اهرمی را هم کشیده است، اما در عین حال، خروج سرمایه گذاران نگران را هم با مانع مواجه کرده است. از سوی دیگر، سهام شرکت هایی که در جنگ آسیب فیزیکی دیده اند (مانند فولاد و پتروشیمی های عسلویه) با محدودیت فروش مواجه هستند و عملاً معامله نمی شوند. ترکیب دامنه نوسان محدود و ممنوعیت فروش برای نمادهای آسیب دیده یادآور سال 1399 است؛ سالی که بانک مرکزی با دامنه نوسان منفی 2 درصد، بازار را به معنای واقعی متوقف کرد. تجربه نشان داده هرجا که بازار با دستور و محدودیت مصنوعی به جای مکانیسم عرضه و تقاضا هدایت شده، نتیجه نهایی اصلاحی دردناک تر و عمیق تر بوده است.

نقدینگی سرگردان، نه بنیان اقتصادی

اگر کسی بپرسد آیا سودآوری شرکت های بورسی در این 80 روز جهش کرده است؟ پاسخ منفی است. بسیاری از شرکت های بزرگ تولیدی و پتروشیمی در حمله های هوایی آسیب دیده اند. خطوط تولید مختل شده، زنجیره تأمین دچار گسست و بیمه ها هنوز در حال ارزیابی خسارت هستند. با این اوصاف، علت اصلی رشد فعلی کجاست؟ پاسخ را باید در سه کلمه جست: نقدینگی سرگردان. بازار مسکن به گونه ای شده که برای 90 درصد مردم غیرقابل دسترس است. قیمت طلا جهش های وحشتناک داشته و بازار خودرو نیز در رکود تورمی به سر می برد. در چنین شرایطی، مردم که از تورم افسارگسیخته به ستوه آمده اند، به دنبال هر بازاری می گردند تا ارزش پول خود را حفظ کنند. بورس با بسته حمایتی سازمان بورس و وعده قیمت گذاری دلاری سهام (برخی سهام با دلار 20 هزار تومانی معامله می شوند نه دلار 180 هزار تومانی آزاد!) موقتاً جذاب شده است. اما این نقدینگی، داغ و سردرگم است، نه هوشمند . به محض اینکه بازار دیگری (مثلاً ارز یا سکه) علامت صعود بدهد، این نقدینگی از بورس خارج خواهد شد. بنابراین صعود فعلی بیشتر از جنس انتقال حباب از بازاری به بازار دیگر است تا رشد بنیادین .

سه نشانه بارز حباب روانی

حالا به پرسش اصلی می رسیم: آیا ما با یک حباب قطعی روبه روییم یا یک صعود واقعی؟ شواهد به احتمال قریب به یقین نشان می دهد بازار فعلاً در وضعیت حباب روانی به سر می برد. سه نشانه روشن برای این ادعا وجود دارد:

نتیجه گیری و توصیه به سرمایه گذاران

با جمع بندی شواهد، تصویر روشنی پیش روی ماست: بورس تهران در یک صعود اسمی و شکننده گرفتار آمده که ریشه در نقدینگی سرگردان، ممنوعیت فروش نمادهای کلیدی و دامنه نوسان دستوری دارد، نه در بهبود بنیان شرکت ها. تورم 77 درصدی عملاً ارزش این صعود را خنثی کرده و 42 نماد بسته، بمب ساعتی زیر پای بازار هستند. توصیه به سرمایه گذاران به ترتیب اولویت:

در نهایت به یاد داشته باشید: بورس بازاری برای انتقال ریسک است، نه فرار از تورم بدون مطالعه. هر رکوردشکنی قابل تحسین نیست، گاهی رکوردشکنی، خود هشدار بزرگ ترین ریزش است.