جهان نزد هوشنگ گلشیری همیشه و همواره به صورت یک قصه شکل می گرفت و معنی پیدا می کرد. اگر دکارت می گفت می اندیشم پس هستم و اگر کامو معتقد بود طاغی ام پس هستم ، گلشیری هم ظاهرا می گفت قصه بازم پس هستم . منظورش صدالبته این نبود که رمان، بازتاب واقعیت است یا باید بازتاب واقعیت باشد.

برعکس بارها به تاکید می گفت واقعیت رمان ویژه خود است ولی می دانست که تنها به مدد شگردهای این نوع روایت، ذهن و زبان، رویاها و زندگی روزمره خود را سامان می بخشیم و تجربیات خصوصی و شخصی خود را به پدیده ای ماندگار پیوند می دهیم یا بدل می کنیم.

او می گفت می نویسم تا بدانم چه می گذرد و بالاخره چه کاره ایم و تاکید داشت که شکل دادن به داستان همان شکل دادن به خود و رابطه خود با دیگران است.

این بخشی از متن پیام عباس میلانی است که در دومین سال مرگ هوشنگ گلشیری -20 خرداد1381- در حضور جمع کثیری از نویسندگان و علاقه مندان این نویسنده فقید، در تالار فرهنگسرای هنر قرائت شد.

هوشنگ گلشیری 16 خرداد 1379 در 63 سالگی در تهران درگذشت. نامی که اگر مهم ترین داستان نویس دوره اخیر نباشد، بی شک مشهورترین داستان نویس معاصر است.

هرچند خود در شرح احوالش چنین نوشته است: اگر در آبی خُرد، نهنگی پیدا شود، راه چاره اش گویا این است که آب را گل آلود کنند، تا نبینند که نهنگ است. من البته اگر نهنگ این آب خُرد داستان نویسی ایران باشم، این طورها زیسته ام: گاهی سر به دیوار کوبیده ام، چه با کار سیاسی، چه با شرکت در همه جلسات و دوره های کانون از 47 تا حالا، چه با مقالاتی در نقد. از این ها گذشته، سعی هم کرده ام که به نسل بعد بی توجه نمانم تا از این آب خُرد، همان نبینند که من دیدم. حالا البته دیگر راه به دریا پیدا کرده ام؛ یعنی می توان رفت و یا ماند، پس دیواره ها تحمل پذیرتر شده اند؛ شاید مفرّ اصلی نزدیک تر شده است، مرگ!

هوشنگ گلشیری، در سال 1316 در اصفهان به دنیا آمد. آن طور که خودش در گفت وگو با بخش تاریخ شفاهی سازمان اسناد و کتابخانه ملی (1375) می گوید ماه و روز تولدش معلوم نیست و در ابرتاریخ گم شده است. با این حساب، چهار یا پنج ساله بود که مادر در پی پدر از اصفهان راهی آبادان شد.

پدر، کارگر شرکت نفت بود و به اصطلاح آبادانی ها فلنج ها (بیرون بند) و لوله های عظیم مورد نیاز شرکت را می ساخت. گلشیری، خانه های محله های کارگری آبادانِ آن زمان را همه هم شکل و مثل هم توصیف می کند با ساکنانی که در مفلسی و محتشمی یکسان بودند و نه تفاوتی در لباس شان با هم بود و نه در خوراک شان.

گلشیری که حضور حسین مکی، دبیر جبهه ملی و سخنرانی او مقابل شهرداری ازجمله خاطرات سال های دبیرستانش است، روز به نخست وزیری رسیدن مصدق (7 اردیبهشت 1330) و روز صدور فرمان عزل او از نخست وزیری (22 مرداد 1332) را خوب به خاطر داشت.

علقه او نسبت به محمد مصدق و جبهه ملی در سال های نوجوانی آن قدر بود که با شنیدن خبر اعدام حسین فاطمی (19 آبان 1333) به همراه یکی از همکلاسی ها تصمیم به خودکشی گرفتند و تنها مانده بود راهش را انتخاب کنند. با اخراج پدر در سال 1334، هوشنگ گلشیری 18ساله به همراه خانواده به اصفهان برمی گردد.

او زندگی آن سال ها را در اصفهان با عبارت زندگی در فقر مطلق توصیف می کند. مثلا به یاد می آورد که برای خواندن بینوایان که پیش از انتشار به صورت کتاب در ایران در قالب پاورقی مطبوعات منتشر می شد باید از خوردن ناهار صرف نظر می کرد.

او درگفت وگو با فرج سرکوهی در در احوال این نیمه روشن از بینوایان به عنوان اولین کتابی نام می برد که با خواندش، کتابی دیگر و بعد کتابی دیگر خواند. هرچند این نوع خواندن را پراکنده خوانی می نامد که از حسینقلی مستعان تا صادق هدایت را دربرمی گرفت.

او آن زمان، بی آن که به قول خودش مسئلهٔ شعر نو را بداند شعر نو می گفت. شعرهایی مثل: پروانه های یک لحظه، در دست های همیشه می میرند، و باد دربه در می داند که دست های همیشه، همیشه خونین اند…

گلشیری، 22ساله بود که معلم ریاضی شد و در دهی نزدیکی های یزد به نام تودشک شروع به تدریس ریاضی دبستان کرد. همان سال دیپلم ادبی گرفت و در دانشکده ادبیات اصفهان (شبانه) قبول شد. 1339-1338 بود که از طریق دوستی به انجمن ادبی صائب؛ انجمنی با حضور چند شاعر کهن و چند نویسنده و شاعر هم سن وسال خودش، راه پیدا کرد.

همان جا چیزهایی شنید که بعدها فهمید ماتریالیسم دیالکتیک وغیره است و کتاب هایی به او دادند که بخواند. بعد هم کتاب هایی دیگر و بعد، دیدار با کسانی که بعدها فهمید سران حزب توده در شاخه اصفهان بوده اند. گلشیری می دید که آن ها می خواهند از او، به قول خودش یک ایدئولوگ شهرستانی بسازند.

سال 1340، شاخه اصفهان حزب توده لو رفت و گلشیری را همراه دیگران به زندان قزل قلعه بردند. در حالی که عضو حزب توده نبود و از سنت شاخه بندی حزب خبر نداشت. با این حال آن جا بود که باورهای سیاسی هوشنگ گلشیری شکل گرفت؛ وقتی آدم هایی را دید که عضو حزب بودند اما سر سفره ی غذا، نانِ سربازی را نمی خوردند و پول می دادند تا از بیرون برای شان نان بیاورند یا آدم هایی که نوبت ظرف شستن شان را با پول با یکی دیگر معاوضه می کردند یا پول می دادند تا یکی دیگر لباس های شان را بشوید.

این ها به چشم گلشیری، همه، تفاوت میان حرف و عمل بود و برای همیشه همه چیز را برایش تعیین کرد.

هوشنگ گلشیری پنج، شش ماه بعد از زندان آزاد شد، به اصفهان برگشت، در انجمن ادبی صائب از ادبیات کهن انشعاب کرد و جلسات را با چند نفر دیگر از اصفهان و چند نفر از تهران، در خانه ها پی گرفت. آن طور که گلشیری می گوید همه شان هم سیاسی بودند اما نوع خاصی از ادبیات را مدنظر داشتند؛ این که چگونه با مصالح روز کار کنند که ضمنا ازلی و ابدی هم باشند؟

سال 1344-1343 نخستین شماره جُنگ اصفهان را با همکاری همین ها منتشر کرد؛ با محمد حقوقی که تازه به اصفهان رسیده بود و خیلی ها به دلیل آشنایی با او به اصفهان می رفتند. مثل محمدعلی سپانلو یا داریوش آشوری یا بهرام بیضایی یا بهرام صادقی.

همین نشست ها و انتشار جُنگ اصفهان و آشنایی با تهران، آرام آرام شخصیت هایی ادبی را شکل داد. طوری که بیشترین کارهای خود گلشیری در همین جُنگ اصفهان منتشر شد. تحول اساسی را اما ابوالحسن نجفی ایجاد کرد. آن هم به دلیل ذهنیت علمی اش و توانایی اش در طبقه بندی مسائل. هوشنگ گلشیری تحت تاثیر این دوره پربار و بده بستان های دقیق جُنگ اصفهان بود که چنار را نوشت.

گلشیری شاگردی داشت که جسته وگریخته از خانواده اش که شازده بودند، از پدرش و از مادرش برای او تعریف می کرد. همین، تبدیل به یکی از منابع دست اول برای هوشنگ گلشیری هنگام نوشتن شاهکارش؛ شازده احتجاب شد. نسخه خطی اسناد دیوانی ظل السطان و دیگر کتاب های دوره قاجار؛ چه منابع اصلی و چه تحقیقاتی که در موردشان شده بود دیگر چیزهایی بودند که هوشنگ گلشیری در آن زمان، می خواند و به صورت جزیی یادداشت برمی داشت.

او بخش به بخش، صفحه به صفحه شازده احتجاب را در جمع جُنگ اصفهان برای دوستانش می خواند و با هم بحث می کردند. این طور شد که شازده احتجاب در طول سال 1364 نوشته شد و در نیمه سال 1347 به سرانجام رسید.

ابوالحسن نجفی شازده احتجاب را به نشر زمان داد و رضا سیدحسینی که آن را خواند در موردش گفت: شاهکار است! هوشنگ گلشیری در مورد شاهکار ش می گوید خیلی ها گفته اند این در مورد قاجاریه است اما خاطرش هست وقتی ابوالحسن نجفی از او پرسید هدفش از نوشتن این کتاب چیست؟

گلشیری به تصویر روی جلد مجله ای اشاره کرد که عکسی از محمدرضا پهلوی بر آن نقش بسته بود. به عقیده گلشیری، شازده احتجاب نوشته شد چون هم شازده و هم نویسنده، می خواستند تکلیف شان را با گذشتگان معلوم کنند، با ساختاری که به صورت کله قندی بر روابط مان حاکم است و هم منظور شازده و هم منظور نویسنده، نقد این ساختار است.

این که یکی از بالا تصمیم بگیرد و پایه ها نقشی در آن نداشته باشند. هوشنگ گلشیری سال 1352 عروسک چینی من را نوشت، بعد معصوم چهارم را و بعد هر دو روی سکه را و این ها همه خون تازه ای بود که در رگ های ادبیات ایران می دوید.

به ترتیب از راست؛ اورنگ خضایی، ابولحسن نجفی، محمد حقوقی، هوشنگ گلشیری. اردیبهشت 1349

سال 1356، اشتغال تمام وقت گلشیری به برگزاری جلسات منظم هفتگی شعر و داستان با رویکرد آزادی قلم بی هیچ حصر و استثنا با پیشنهاد برگزاری شب های شعر گوته از سوی کانون نویسندگان به انستینو گوته همراه شد. گلشیری در شب ششم (23 مهر ماه 1356) جوانمرگی در نثر معاصر فارسی را خواند.

متنی که این طور به پایان می رسد: با همهٔ فروتنی ها که باید داشت مطمئنا قدمان چند برابر این دیوارهایی است که ممیزان، همهٔ مقاطعه کاران خشت و دیوار در عصر مقاطعه کاران و دلالان گردمان ساخته اند. پس اگر نمانیم و نمانید، درجا نزنید، قطع نشویم، تداومی در مقولهٔ فرهنگ پیدا شود، کتاب هامان منتشر شود و خوانندگان مان بخوانند، در ضمن کتاب ها، کتابخانه ها مصادره نشود، باور کنید می شود حداقل غنی ترین ادبیات جهان سوم را به وجود آورد، همان گونه که شعر نو چنین شده است. چنین باد!

انقلاب فرهنگی سال 1359، درست در مقطعی رخ داد که هوشنگ گلشیری قرار بود در دانشگاه رسمی شود اما اخراج شد. بیکاری او، هم زمان با روزگاری بود که همسرش فرزانه طاهری مترجم برجسته هنوز دست به کار نشده بود و پشتوانه مالی هم نداشتند. بعدتر فرزانه طاهری ترجمه را شروع کرد و استخدام مرکز نشر دانشگاهی شد.

گلشیری هم ترجمه های دیگران را می گرفت و صاف وصوف می کرد و پولی می گرفت اما همچنان جامعه را بیمار و بی امید می دانست. او انتشار نقد آگاه و آدینه را به عنوان حرکتی آغاز کرد که می توانست امکان فرهنگی وسیع تری فراهم آورد تا با تعداد وسیع تری از افراد و به نوعی با حاکمیت دیالوگ برقرار کند.

گلشیری تاکید می کرد که ما نمی خواهیم حاکم شویم و حکومت کنیم، ما تنها می خواهیم حرف مان را بزنیم. حرفی که شاید فشار افکار عمومی آن را به گوش حاکمیت برساند و به توجه به آن وادارش کند. هرچند به عقیده او آن چه در عمل اتفاق افتاد این بود که روزنامه های کیهان، رسالت، جمهوری اسلامی و… با خود می گفتند کاش همه شان را قلع وقمع کرده بودیم و خودمان شاعر و نویسنده می شدیم.

گلشیری عقیده داشت حساسیتی بی معنی روی او پیدا شده، در حالی که تنها چیزی که می خواهد این است که کارهایش منتشر شود، بدون آن که کلمه ای از آن حذف شود و به جایش سه نقطه بگذارند.

انتشار بیانیه ما نویسنده ایم در سال 1373 در همین راستا، در راستای نیازمندی به آزادی بیان و اندیشه بود. بیانیه ای که گلشیری، 6 سال پس از انتشار آن، در 16 خرداد 1379 به دلیل ابتلا به مننژیت در بیمارستان ایران مهر تهران درگذشت بی آن که ثمرات احتمالی اش را ببیند. گلشیری تا سال 1378.16 عنوان رمان، مجموعه داستان، مجموعه مقاله و فیلمنامه منتشر کرد.