فرارو آیزاک چوتینر، کارشناس ارشد مسائل بین الملل نشریه نیویورکر

به نقل از نشریه نیویورکر، این هفته سازمان همکاری و توسعه اقتصادی برآورد کرد که حتی در صورت دستیابی زودهنگام ایالات متحده و ایران به توافقی برای آتش بس دائمی، پیامدهای اقتصادی این جنگ دست کم تا سال 2027 (1406) و شاید حتی پس از آن، بر رشد اقتصاد جهانی سایه خواهد انداخت.

این سازمان همچنین پیش بینی کرده است که نرخ تورم، برخلاف انتظارها، در سطحی بالاتر باقی خواهد ماند. جنگی که به بسته شدن تنگه هرمز انجامیده، مسیر عرضه جهانی انرژی را مختل کرده و فشار تازه ای بر بازارهای بین المللی وارد ساخته است. در این میان، کشورهای آسیایی که وابستگی گسترده ای به نفت و گاز خاورمیانه دارند، بیش از دیگران در معرض آسیب قرار گرفته اند.

اخیراً در گفت وگویی تلفنی با پیتر هارل ، پژوهشگر غیرمقیم مؤسسه کارنگی برای صلح بین المللی و کارشناس حوزه تجارت و سیاست گذاری اقتصادی، تلاش کردم تصویری روشن تر از پیامدهای کوتاه مدت و بلندمدت این جنگ بر اقتصاد جهانی به دست آورم. هارل، که همچنین به عنوان پژوهشگر مدعو در مؤسسه حقوق اقتصادی بین المللی دانشگاه جورج تاون فعالیت دارد، در این گفت وگو توضیح داد که این بحران چگونه می تواند مسیر اقتصاد جهانی را تحت تأثیر قرار دهد.

بزرگ ترین اثر اقتصادی جنگ چه بوده است و این اثرات تا چه اندازه با آنچه چند ماه پیش انتظار داشتید، متفاوت است؟

اگر بخواهیم میان پیش بینی های اولیه و وضعیتی که امروز در آن قرار داریم مقایسه ای انجام دهیم، به گمان من در یک حوزه مشخص باید بی تردید به ترامپ و دولت او اعتبار داد: توانایی آن ها در اثرگذاری کلامی بر بازارها. ما به روشنی شاهد جهش قیمت نفت بوده ایم. قیمت ها ابتدا 50 درصد افزایش یافت و هنوز هم حدود 30 درصد بالاتر از سطح پیشین قرار دارد. پیامدهای این افزایش را می توان به وضوح در قیمت کودهای شیمیایی، بهای مواد غذایی و روند تورم مشاهده کرد. اگر در یکی از کشورهای در حال توسعه زندگی می کنید، ممکن است با کمبود فیزیکی انرژی روبه رو شده باشید؛ وضعیتی که دولت ها را واداشته از مردم بخواهند کمتر رانندگی کنند.

اما از سوی دیگر، هنوز با پیامدهای فاجعه باری مانند نفت 150 یا 180 دلاری روبه رو نشده ایم؛ سناریویی که اگر در ماه فوریه (بهمن/اسفند) تصور می کردیم تنگه هرمز بیش از سه ماه بسته خواهد ماند، بسیاری از ما صادقانه انتظار وقوع آن را داشتیم. ترامپ وارد صحنه می شود و با کلمات خود بازار را جهت می دهد. او می گوید جنگ به زودی پایان می یابد و بازار نیز این روایت را می پذیرد. در نتیجه، آثار قیمتی این بحران به آن شدت ویرانگری که بسیاری از ما پیش بینی می کردیم، ظاهر نشده است.

من هم به این مسئله توجه کرده ام. گویی یک روز در میان، نیویورک تایمز یا وال استریت ژورنال می نویسند که قیمت انرژی کاهش یافته، چون ترامپ بار دیگر از نزدیک بودن توافق سخن گفته است. در چنین لحظه ای آدم ناگزیر از خود می پرسد: آیا کسانی که بازارها را به حرکت درمی آورند، از سال 2015 (1394) به این سو اصلاً سیاست را دنبال کرده اند؟ شما این وضعیت را چگونه می بینید؟

شاید این واکنش غیرمنطقی به نظر برسد، اما اگر بخواهم آن را واکنشی عقلانی تلقی کنم، ماجرا را این گونه می فهمم: زمانی که در پایان فوریه (اوایل اسفند) وارد این درگیری شدیم، جهان بیش از یک میلیارد بشکه ذخیره نفتی در اختیار داشت. ایالات متحده از طریق ذخیره راهبردی خود چند صد میلیون بشکه در اختیار داشت و این ذخایر تنها به دولت ها محدود نمی شد. شرکت های نفتی و کشورهایی مانند چین، ژاپن و کره جنوبی نیز ظرفیت عظیمی انباشته بودند.

پویایی ای که اکنون در بازار شاهد آن هستیم این است که سطح ذخایر نفتی به شدت کاهش یافته، زیرا همه در حال مصرف همین ذخایر هستند. وقتی تصور می کنید جنگ طی دو یا سه هفته آینده پایان خواهد یافت، استفاده از ذخایر منطقی تر از خرید نفت با قیمت های بالاتر به نظر می رسد. کاری که ترامپ با وعده پایان سریع جنگ انجام داده، در واقع تشویق دارندگان ذخایر به مصرف موجودی شان بوده است.

اما اکنون به نظر می رسد در حال نزدیک شدن به پایان این ظرفیت هستیم. چین اکنون روزانه چند میلیون بشکه کمتر از بازارهای جهانی نفت خریداری می کند و این کاهش را با برداشت از ذخایر خود جبران می کند. در غرب می توان به وضوح دید که ذخایر به شدت کاهش یافته و به پایین ترین سطح خود در چند سال اخیر رسیده اند.

اگر جنگ همین ماه پایان یابد، به نظر می رسد احتمالاً در حدود یک سال آینده شاهد رشد اقتصادی پایین تر و تورم بالاتری خواهیم بود. شما این آثار را چگونه ارزیابی می کنید؟

در سناریویی که جنگ به سرعت پایان یابد، احتمالاً حدود نیم درصد از رشد تولید ناخالص داخلی جهان از دست خواهد رفت و رقم رشد از 3 درصد به حدود 2.5 درصد کاهش خواهد یافت. این یک ضربه جدی است، اما در مقیاس بحران مالی سال های 2008 و 2009 (1387 و 1388 شمسی) یا دوران کووید ویرانگر نیست.

در این میان، بخش کشاورزی هم در آمریکا و هم در سطح جهان به طور ویژه آسیب خواهد دید. کشاورزی هم به شدت انرژی بر است و هم به شبکه گسترده حمل ونقل وابستگی دارد. حدود یک سوم کود نیتروژنی جهان از تنگه عبور می کرد و اکنون قیمت کودهای نیتروژنی 40 تا 50 درصد افزایش یافته است.

این فشار تا سال 2027 (1406)، به تدریج خود را در قیمت جهانی کالاها نشان خواهد داد، زیرا سطح کشت مواد غذایی (مانند برنج در جنوب شرق آسیا) کاهش یافته است. از این رو، قیمت مواد غذایی همچنان بالا باقی خواهد ماند.

مسئله دیگر تورم است. نرخ تورم سالانه در ماه آوریل (فروردین/اردیبهشت) به 3.8 درصد رسید؛ بالاترین سطح از اوایل سال 2023 (اواخر 1401 شمسی). تداوم این وضعیت، کار کوین وارش ، رییس جدید فدرال رزرو، را برای کاهش نرخ بهره دشوارتر خواهد کرد. هزینه های تأمین مالی (وام مسکن، خودرو یا توسعه شرکت ها) بی ترید بالا باقی خواهد ماند.

آیا این باور که اثر اقتصادی حتی پس از باز شدن تنگه نیز باقی خواهد ماند، به مسائلی مربوط می شود که هنوز درباره آن ها کاملاً مطمئن نیستیم؛ برای مثال، آسیب به شبکه های انرژی در منطقه؟

در هفته های نخست جنگ و البته کمتر در ماه گذشته، زمانی که حملات بیشتر شکل رفت وبرگشتی به خود گرفت، زیرساخت های انرژی هدف قرار گرفتند. خطوط لوله از جمله اهداف اصلی بودند و تا حدی میدان های نفتی نیز در معرض حمله واقع شدند. از آنجا که نفت نتوانسته از تنگه خارج شود، برخی تولیدکنندگان خاورمیانه ناچار شده اند تولید خود را متوقف یا کند کنند. البته بازگرداندن نفت خام به چرخه تولید زمان خواهد برد، اما خسارت واردشده فوق العاده ویرانگر نیست.

نگرانی اصلی من بیش از هر چیز به گاز طبیعی مایع (LNG) بازمی گردد. قطر به عنوان یکی از تولیدکنندگان بزرگ ناچار به کاهش تولید شده است. بازگرداندن کامل تأسیسات عظیم و حساس مایع سازی به مدار فعالیت زمان بر خواهد بود و این مسئله می تواند در زمستان امسال پیامدهای سنگینی برای اروپا داشته باشد.

اروپا اکنون با چالشی جدی روبه روست: یا باید زمستان را با ذخایری پایین پشت سر بگذارد، یا برای صرفه جویی به کاهش تولید صنعتی بیندیشد، یا حتی بار دیگر به خرید گاز از روسیه روی بیاورد؛ گزینه ای که اروپا واقعاً نمی خواهد به آن تن دهد.

چرا آسیا این قدر از این بحران آسیب دیده است؟ آیا فقط به دلیل نزدیکی جغرافیایی و وابستگی به انرژی خاورمیانه است؟ شما اشاره کردید که اوضاع می تواند بسیار بدتر شود. اگر طی چند هفته آینده توافقی حاصل نشود، بزرگ ترین نگرانی های شما چیست؟ آیا در ذهن خود بازه های زمانی متفاوتی را در نظر می گیرید؟

اگر تنگه دوباره باز شود، نفتکش های بارگیری شده ای در خلیج فارس آماده حرکت اند و انرژی نسبتاً سریع وارد بازار جهانی خواهد شد.

اما اگر این بحران طی حدود یک ماه آینده حل وفصل نشود، کاملاً محتمل است که قیمت نفت در مدت زمانی کوتاه، بین 40 تا 50 دلار در هر بشکه افزایش یابد.

دلیلش روشن است: ما بخش عمده ای از ذخایر را مصرف کرده ایم و در نهایت، بازار ناچار خواهد بود واکنش قیمتی خود را نشان دهد. این شوک به حوزه های دیگر سرایت خواهد کرد و اثرات زنجیره ای آن ابعاد بسیار سنگین تری به خود خواهد گرفت.