بیش از 60 درصد افرادی که در سن کار قرار دارند، نه تنها مشغول به کار نیستند بلکه به دنبال شغل نیز نمی گردند.

به گزارش دنیای اقتصاد، بر اساس آخرین داده های مرکز آمار ایران، نرخ بیکاری کشور 7.6 درصد است؛ رقمی که در مقایسه با بسیاری از کشورهای جهان چندان نگران کننده به نظر نمی رسد. با این حال، نرخ بیکاری به تنهایی تصویر کاملی از وضعیت بازار کار ارائه نمی دهد و برای ارزیابی دقیق تر باید نرخ مشارکت اقتصادی را نیز در نظر گرفت. این نرخ در ایران طی زمستان 1404 تنها 39.7 درصد بوده، در حالی که میانگین جهانی آن حدود 61.1 درصد برآورد می شود.

در ایران از میان بیش از 66 میلیون نفر جمعیت 15 ساله و بالاتر، تنها حدود 26 میلیون نفر در بازار کار حضور دارند و نزدیک به دو میلیون نفر از آنها بیکار هستند. این بدان معناست که بیش از 40 میلیون نفر از جمعیت در سن اشتغال، خارج از بازار کار قرار دارند. اقتصاددانان نرخ مشارکت بالای 60 درصد را مطلوب می دانند و کاهش آن به زیر 50 درصد را نشانه ای نگران کننده برای اقتصاد تلقی می کنند.

علاوه بر مشارکت پایین، بازار کار ایران با مشکل کیفیت پایین مشاغل نیز مواجه است. بخش بزرگی از نیروی کار در فعالیت هایی مشغول هستند که بهره وری پایین، امنیت شغلی محدود، دستمزد ناکافی و چشم انداز پیشرفت اندکی دارند. از سوی دیگر، گزارش ها حاکی از آن است که پس از پایان سال 1404 بسیاری از قراردادهای کاری تمدید نشده و موجی از تعدیل نیرو در برخی بنگاه ها شکل گرفته است. طبق گزارش ها حدود 290 هزار نفر نیز برای دریافت بیمه بیکاری درخواست ثبت کرده اند.

بررسی ترکیب جمعیت غیرفعال نشان می دهد زنان نقش پررنگی در این آمار دارند. نزدیک به 73 درصد جمعیت غیرفعال کشور را زنان تشکیل می دهند. از میان حدود 33 میلیون زن 15 ساله و بالاتر، تنها چهار میلیون نفر در بازار کار مشارکت دارند و بیش از 29 میلیون نفر خارج از بازار کار هستند. همچنین نرخ بیکاری زنان فعال حدود 15 درصد برآورد می شود.

نرخ مشارکت زنان در ایران در مقایسه با کشورهای منطقه نیز پایین است. در حالی که نرخ مشارکت مردان به 67.2 درصد می رسد، مشارکت زنان تنها 12.2 درصد است. کارشناسان علت این وضعیت را مجموعه ای از عوامل فرهنگی، اقتصادی و ساختاری می دانند؛ از جمله شکاف میان آموزش و اشتغال، مسئولیت های خانوادگی، کمبود خدمات مراقبتی، شرایط نامساعد بازار کار و محدود بودن فرصت های شغلی مناسب برای زنان تحصیل کرده.

موضوع دیگر، گسترش آموزش عالی به عنوان ابزاری برای به تعویق انداختن ورود جوانان به بازار کار است. طی دهه های گذشته دانشگاه ها تا حدی نقش پناهگاه اجتماعی را ایفا کرده اند و میلیون ها جوان به جای ورود مستقیم به بازار کار، چند سال بیشتر در محیط دانشگاه باقی مانده اند. با این حال، رشد ظرفیت آموزش عالی با نیازهای واقعی اقتصاد همخوانی نداشته و نتیجه آن افزایش تعداد فارغ التحصیلانی بوده که فرصت شغلی متناسب با تخصص خود پیدا نمی کنند.

کارشناسان معتقدند نرخ مشارکت پایین آثار گسترده ای بر اقتصاد دارد. استفاده نشدن از ظرفیت نیروی انسانی باعث کاهش تولید، کوچک شدن پایه مالیاتی، افزایش فشار بر صندوق های بازنشستگی، کاهش درآمد خانوارها و هدررفت سرمایه انسانی می شود. به همین دلیل، بسیاری از اقتصاددانان افزایش مشارکت زنان و جوانان را یکی از مهم ترین مسیرهای رشد اقتصادی ایران در سال های آینده می دانند.

با وجود این ظرفیت بزرگ، چالش اصلی اقتصاد ایران نه کمبود نیروی کار بلکه ناتوانی در جذب آن است. تحریم ها، ضعف سرمایه گذاری، نااطمینانی اقتصادی و محدودیت های بخش خصوصی از مهم ترین موانع ایجاد فرصت های شغلی جدید محسوب می شوند. در چنین شرایطی، توسعه اقتصاد دیجیتال، گسترش دورکاری، تقویت مشاغل دانش بنیان و رفع موانع سرمایه گذاری می تواند زمینه فعال شدن بخش بزرگی از نیروی کار بلااستفاده کشور را فراهم کند.