در اردیبهشت 1405، دولت از سامانه ملی سلامت روان رونمایی کرد. گفته می شود در ایام پرتنش جنگ اخیر، حدود 425 هزار نفر مورد غربالگری روانی قرار گرفته اند. برآوردهای رسمی و نیمه رسمی نشان می دهد که بین 25 تا 30 درصد از جمعیت ایران با نوعی اختلال روانی دست وپنجه نرم می کنند؛ عددی که وقتی در کنار فشارهای اقتصادی و اخبار ملتهب قرار می گیرد، زنگ خطر بزرگی را برای سلامت روان جمعی به صدا درمی آورد.

به گزارش فرارو، جامعه این روزها وضعیت پیچیده ای را تجربه می کند؛ دورانی آمیخته با سایه تعلیق و گرانی های افسارگسیخته.

پیوند خوردن مشکلات عمیق معیشتی با افسردگی، چرخه ای معیوب می سازد که فرار از آن اصلاً چندان ساده نیست؛ به ویژه آنکه وقتی تعرفه های خدمات روان شناسی و روان پزشکی به قدری سنگین باشد که مراجعه به مشاور برای بسیاری از خانواده ها از یک نیاز ضروری به یک کالای لوکس و دور از دسترس تبدیل شود.

برای کالبدشکافی دقیق تر این وضعیت و درک ارتباط پنهان میان تورم، سایه جنگ و افزایش مشکلات روانی، فرارو با دکتر علیرضا شریفی یزدی، روانشناس اجتماعی و جامعه شناس به گفتگو نشسته است. او در این گفتگو، ضمن هشدار درباره تبعات نادیده گرفتن سلامت روان جامعه، به این پرسش مهم پاسخ می دهد که چرا با وجود نیاز شدید مردم، خدمات روان درمانی همچنان از سبد خانوار ایرانی حذف شده است؟

علیرضا شریفی یزدی، روانشناس اجتماعی و جامعه شناس، در مصاحبه ای با فرارو، آمار افرادی که به طور کل یا پس از جنگ 40 روزه درگیر انواع اختلالات روانی شده اند را متفاوت دانسته و در این مورد می گوید: آمارهای غیررسمی اعداد را بیشتر از آن چیزی که اکنون اشاره شده (یعنی 25 تا 30 درصد جمعیت ایران دچار نوعی اختلال روانی هستند) نشان می دهند. در همه جای دنیا بین 20 تا 22 درصد خانم ها اختلال افسردگی دارند و بین 10 تا 12 درصد آقایان. این نُرم جهانی است. البته در آنجا این پرسش مطرح می شود که آیا واقعا آقایان نصف خانم ها افسردگی دارند یا به دلیل آنکه میزان مراجعه آنان کمتر است، کمتر به نظر می رسند؟ این خود محل بحث است.

اما در ایران، به گفته او: آمارهای غیررسمی بیشتر از اعدادی است که از سوی مراجع رسمی مطرح می شود.

از نظر شریفی یزدی: ظرف مدت یک ماه و نیم بیش از سه میلیون شغل از دست رفته و بیش از 200 هزار نفر نیز در فضای مجازی به دلیل قطع اینترنت شغل و کار خود را از دست داده اند. در چنین شرایطی بالا بودن میزان اختلالات روانی امری کاملا طبیعی است که مهم ترین آن ها، به نظر من، اضطراب، ناامیدی و سرخوردگی است. همچنین عدم اعتماد به آینده که به تبع آن افسردگی شکل می گیرد. نوع دیگری از خشم را برخی افراد به صورت مهاجرت، برخی به شکل آسیب های اجتماعی مانند طلاق و اعتیاد و موارد مشابه بروز می دهند.

از نگاه این جامعه شناس: وقتی به افراد فشار وارد می شود، در گام نخست ممکن است به تاب آوری منجر شود؛ یعنی آستانه تحمل مردم افزایش پیدا کند و در برابر مشکلات راحت تر بتوانند خود را جمع وجور کنند. پس از آن نیز ممکن است پساتاب آوری افزایش پیدا کند و در واقع نوعی تکامل، تطور و پیشرفت در شرایط روحی و روانی افراد ایجاد شود. اما این وضعیت تا یک جایی ظرفیت دارد..

به گفته او: ناکامی، خشم، سرخوردگی، عدم اطمینان نسبت به آینده، ناامنی شغلی و ناامنی مالی ناشی از تورم های شدید و حتی ابرتورم هایی که در جامعه وجود دارد، طبیعتا آستانه تحمل را در سطح فردی، خانوادگی و اجتماعی کاهش می دهد. نشانه هایی که اکنون به وفور مشاهده می شود، باعث افزایش خشونت های خانگی می شود. در سطح جامعه نیز موجب افزایش خشونت میان مردم، میان مراجعه کننده و کارمند، مراجعه کننده و صاحب شغل و امثال آن می شود.

از سویی دیگر به گفته او: کسانی که در معرض اختلالات روانی قرار دارند، ممکن است به سمت اعتیاد نیز سوق پیدا کنند. اختلالات روانی انواع مختلفی دارند؛ از افسردگی، اضطراب، وسواس فکری، خشم فروخورده، خشم ناشی از سرخوردگی، ناامیدی و موارد مشابه گرفته تا اختلالات شخصیت. برخی انواع خاص اختلالات شخصیت، مانند شخصیت مرزی (BPD)، بیشتر در معرض گرایش به اعتیاد قرار دارند. همچنین افراد مبتلا به اختلال دوقطبی (بای پولار) نیز احتمال بیشتری برای سوق پیدا کردن به سمت اعتیاد دارند.

این روانشناس اجتماعی معتقد است: اعتیاد خود چرخه ای از فساد اجتماعی ایجاد می کند. در بسیاری از موارد، اعتیاد موجب افزایش سرقت در جامعه، افزایش خشونت های عریان، افزایش طلاق و سایر پیامدهای منفی می شود. در مورد زنان نیز این چرخه فساد می تواند به پدیده هایی دیگر مانند زنان خیابانی و مسائل مرتبط با آن منجر شود. در مجموع، یک چرخه معیوب و نوعی مثلث میان برخی آسیب ها شکل می گیرد. معمولا پدیده فرد آسیب دیده، اعتیاد و سرقت در قالب یک مجموعه درهم تنیده ظاهر می شوند که نظریه های متعددی نیز درباره آن وجود دارد.

شریفی یزدی می گوید: موضوع تعرفه ها و پوشش بیمه ای از جمله تعهدات عادی و معمول بیمه ها بوده است، اما بسیاری از آن ها اکنون به دلیل عدم توازن میان هزینه و فایده، از زیر بار این تعهدات شانه خالی می کنند. یکی از مهم ترین دلایلی که بیمه ها از پوشش تعرفه های روان شناسی و روان پزشکی طفره می روند، سنگین بودن هزینه ها نسبت به درآمد مردم است. در شرایط فعلی، متوسط درآمد ماهانه را حدود 20 تا 22 میلیون تومان در نظر می گیرند، در حالی که تعرفه ای که سازمان نظام مشاوره اعلام کرده حدود یک میلیون و 28 هزار تومان برای هر جلسه مشاوره است. تعرفه مراجعه به روان پزشک نیز حدود 600 تا 700 هزار تومان برآورد می شود.

او در ادامه می گوید: یک جلسه مشاوره معمولا یک ساعت است که حدود 45 دقیقه آن به مشاوره اختصاص دارد و بخشی از زمان نیز صرف پرونده نویسی و آماده سازی برای مراجعه کننده می شود. در هر صورت، این هزینه برای بسیاری از افراد بسیار سنگین است. ضمن اینکه درمان های روان شناختی معمولا بلندمدت هستند. فرد باید سه ماه، شش ماه یا حتی بیشتر به صورت هفتگی در جلسات شرکت کند. بنابراین بسیاری از خانواده ها از پرداخت چنین هزینه هایی ناتوان هستند.

به دلیل عدم تناسب میان درآمد و هزینه ها به گفته این جامعه شناس: خانواده ها معمولا خدمات مشاوره و روان شناسی را در اولویت های پایین تر قرار می دهند و آن را جزو نیازهای درجه هشت یا نه خود تلقی می کنند. در نتیجه، بسیاری از افراد به جای مراجعه به روان شناس، ترجیح می دهند به روان پزشک مراجعه کنند، یک نسخه دارویی دریافت کنند و دارو را برای چند ماه مصرف کنند. در حالی که واقعیت این است که بیش از 80 درصد مسائل روانی با روان درمانی و کار تخصصی روان شناسان قابل درمان است و تنها حدود 15 تا 20 درصد آن ها نیازمند دارودرمانی محسوب می شوند.

منبع: فرارو