روزنامه اعتماد در یادداشتی به تصمیمات اخیر دونالد ترامپ پرداخت. در متن این یادداشت آمده است: تحولات ماه های اخیر در روابط ایران و امریکا بار دیگر توجه تحلیلگران را به یکی از شناخته شده ترین مفاهیم سیاست خارجی امریکا جلب کرده است. مفهومی که در ادبیات روابط بین الملل با عنوان تئوری مرد دیوانه شناخته می شود و بیش از هر چیز با نام ریچارد نیکسون پیوند خورده است. بر اساس این نظریه یک رهبر سیاسی می کوشد تصویری از خود ارایه دهد که در آن غیرقابل پیش بینی به نظر برسد تا طرف مقابل در محاسبات خود محتاط تر عمل کند و از بیم واکنش های غیرمنتظره به عقب نشینی یا امتیازدهی تن دهد.

دونالد ترامپ را می توان یکی از برجسته ترین سیاستمداران معاصر دانست که رفتار و گفتارش با این نظریه همخوانی قابل توجهی دارد. او از زمان ورود به عرصه سیاست بارها نشان داده است که علاقه ای به چارچوب های سنتی دیپلماسی ندارد و ترجیح می دهد با ایجاد ابهام و غافلگیری رقبای خود را تحت فشار قرار دهد. در نگاه ترامپ غیرقابل پیش بینی بودن نه یک ضعف بلکه یک ابزار قدرت است. او بارها در موضوعات مختلف از جمله پرونده ایران مواضعی اتخاذ کرده که حتی نزدیک ترین متحدان امریکا را نیز دچار سردرگمی کرده است.

در قبال ایران نیز همین الگو به روشنی قابل مشاهده است. ترامپ در حالی که از فشار حداکثری و تهدید سخن می گوید همزمان از آمادگی برای توافق نیز حرف می زند. یک روز از احتمال دستیابی به توافقی جدید سخن به میان می آورد و روز دیگر از لزوم اعمال فشارهای بیشتر صحبت می کند. گاه لحن او به سمت دیپلماسی و مذاکره متمایل می شود و گاه ادبیات تهاجمی بر سخنانش غلبه پیدا می کند. این تناقض ظاهری برای بسیاری از ناظران گیج کننده است اما در چارچوب تئوری مرد دیوانه می توان آن را بخشی از یک راهبرد دانست.

هدف چنین راهبردی آن است که طرف مقابل نتواند رفتار آینده امریکا را پیش بینی کند. هنگامی که یک کشور در برابر مجموعه ای از سناریوهای متفاوت قرار می گیرد ناچار است در تصمیم گیری های خود محتاط تر عمل کند. ترامپ تلاش می کند این تصور را ایجاد کند که هر گزینه ای ممکن است روی میز باشد و هیچ کس از تصمیم نهایی او اطمینان ندارد. به همین دلیل است که اظهارات او درباره ایران گاه از مذاکره و توافق تا تهدید و فشار در نوسان است.

با این حال پرسش مهم این است که آیا ایران مخاطب مناسبی برای اجرای چنین راهبردی است؟ پاسخ به این پرسش را باید در واقعیت های منطقه ای و تغییرات موازنه قدرت جست وجو کرد. ایران امروز با ایران دو یا سه دهه پیش تفاوت های قابل توجهی دارد. در طول سال های گذشته توان بازدارندگی کشور به شکل محسوسی افزایش یافته و مجموعه ای از ظرفیت های دفاعی و نظامی در اختیار جمهوری اسلامی قرار گرفته است که در محاسبات قدرت های خارجی نقش تعیین کننده ای ایفا می کند.

توسعه صنایع موشکی، پیشرفت فناوری های پهپادی، تقویت سامانه های دفاعی و تجربه حضور در بحران های پیچیده منطقه ای موجب شده است که هرگونه تهدید نظامی علیه ایران با هزینه های سنگین و غیرقابل پیش بینی همراه باشد. در جهان امروز بازدارندگی تنها به معنای برخورداری از تجهیزات نظامی نیست بلکه به معنای توانایی تحمیل هزینه به طرف مقابل نیز هست. ایران طی سال های اخیر نشان داده در صورت مواجهه با تهدید قادر است پاسخ هایی ارائه بدهد که دامنه آثار آن فراتر از یک رویارویی محدود خواهد بود.

همین واقعیت باعث شده است که محاسبات امنیتی درباره ایران پیچیده تر از گذشته باشد. اگر در تئوری مرد دیوانه هدف آن است که طرف مقابل از پیامدهای مقاومت هراس داشته باشد در مورد ایران این معادله یک سویه نیست. طرف مقابل نیز ناچار است هزینه های اقدام خود را محاسبه کند. به همین دلیل هرگونه تصمیم درباره تشدید تنش یا اقدام نظامی با ملاحظات فراوان همراه است.

عامل مهم دیگر تجربه تاریخی روابط ایران و امریکا است. طی چهار دهه گذشته تهران بارها با فشارهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی مواجه شده و در نتیجه نوعی فرهنگ مقاومت در برابر فشار خارجی در ساختار تصمیم گیری کشور شکل گرفته است. بسیاری از تصمیم گیران ایرانی بر این باورند که عقب نشینی در برابر فشار نه تنها به کاهش مطالبات طرف مقابل منجر نمی شود بلکه زمینه را برای طرح خواسته های بیشتر فراهم می کند. چنین برداشتی باعث شده است که تهدید به تنهایی نتواند نتایجی را که طراحان آن انتظار دارند به همراه داشته باشد.

از سوی دیگر ساختار تصمیم گیری در ایران نیز با بسیاری از کشورهای منطقه تفاوت دارد. تصمیم های کلان امنیتی و راهبردی حاصل فرآیندی چندلایه و مبتنی بر بررسی های گسترده است. بنابراین تأثیرپذیری از فشارهای روانی و رسانه ای محدودتر از آن چیزی است که برخی سیاستمداران امریکایی تصور می کنند.

به بیان دیگر تئوری مرد دیوانه زمانی بیشترین کارایی را دارد که طرف مقابل تحت تأثیر مستقیم شخصیت و رفتار رهبر رقیب قرار بگیرد اما در مورد ایران عوامل ساختاری و ملاحظات راهبردی نقش پررنگ تری در تصمیم سازی دارند. البته این بدان معنا نیست که سیاست ابهام ترامپ فاقد اثرگذاری است. بدون تردید چنین رویکردی می تواند بر فضای سیاسی و اقتصادی تأثیر بگذارد و بر روند مذاکرات نیز اثرگذار باشد. اما میان اثرگذاری و موفقیت تفاوت وجود دارد. ممکن است تهدیدها سطحی از فشار را ایجاد کنند اما الزاما به تغییر رفتار مورد نظر امریکا منجر نشوند.

به نظر می رسد ترامپ در قبال ایران به دنبال نوعی دیپلماسی اجبار است. راهبردی که در آن تهدید فشار اقتصادی نمایش قدرت نظامی و پیشنهاد مذاکره به صورت همزمان مورد استفاده قرار می گیرد. هدف آن است که ایران مصالحه را کم هزینه تر از مقاومت ارزیابی کند. اما موفقیت چنین راهبردی زمانی ممکن است که طرف مقابل فاقد ظرفیت های لازم برای تحمل فشار باشد. در حالی که واقعیت های منطقه ای و توان بازدارندگی ایران تصویر متفاوتی را نشان می دهد.

از این منظر رفتارهای متناقض و گاه عجیب ترامپ را باید بیش از آنکه نشانه آشفتگی دانست بخشی از یک تاکتیک فشار و چانه زنی تلقی کرد؛ تاکتیکی که بر ایجاد ابهام استوار است و می کوشد طرف مقابل را در وضعیت انتظار و تردید نگه دارد. اما تجربه روابط تهران و واشنگتن نشان داده است که تئوری مرد دیوانه در برابر ایران با محدودیت های جدی روبه رو است. کشوری که از توان بازدارندگی قابل توجه برخوردار است و در برابر فشارهای خارجی سابقه ای طولانی دارد لزوما با تهدیدهای لفظی یا نمایش های سیاسی و رسانه ای به عقب نشینی وادار نخواهد شد.

در نهایت آینده روابط ایران و امریکا نه با میزان تهدیدها بلکه با درک واقع بینانه دو طرف از موازنه قدرت تعیین خواهد شد. شاید به همین دلیل باشد که در پرونده ایران تئوری مرد دیوانه بیش از آنکه یک راهبرد تعیین کننده باشد ابزاری برای افزایش قدرت چانه زنی در مذاکرات است. ابزاری که می تواند بر فضای سیاسی اثر بگذارد اما به تنهایی قادر نیست مسیر روابط دو کشور را مشخص کند.