فرارو وسام سعاده، تحلیلگر ارشد مسائل بین الملل در روزنامه القدس العربی

به نقل از روزنامه القدس العربی، دو ماه از شروع رفت وآمدهای سیاسی بین ایران و آمریکا می گذرد؛ در این مسیر پر از فراز و نشیب، هر بار که دو کشور تا لبه پرتگاه بحران پیش می روند، دوباره نشانه هایی از امید برای رسیدن به توافق پیدا می شود. این گفت وگوها مستقیم نبوده و از طریق کشورهای واسطه انجام شده است. در این میان، پاکستان (اسلام آباد) و قطر (دوحه) نقش اصلی را داشته اند و پیام ها، شرط ها و پیشنهادها را بین وزیر خارجه ایران و نمایندگان آمریکا جابه جا کرده اند.

نقش این دو کشور واسطه فقط نامه رسانی نبوده است. آن ها از یک طرف سعی کردند جلوی چند درگیری کوچک را بگیرند تا همین آتش بس شکننده از بین نرود. از طرف دیگر، همین تلاش ها باعث شد تا چند متن پیشنهادی برای توافق آماده شود. قطر و پاکستان در این مسیر با دو کشور لجباز و سرسخت روبه رو بوده اند. آمریکا و ایران هر دو با سرسختی وارد میدان شده اند و هر کدام ابزارهای مهمی برای فشار آوردن به طرف مقابل دارند.

همین موضوع باعث شده که کوتاه آمدن یا امتیاز دادن برای هر دو طرف خیلی سخت و پرهزینه باشد. علاوه بر این، گستردگی درگیری ها باعث شده هر دو طرف بترسند که مبادا توافق کردن، نشانه ضعف آن ها به حساب بیاید. برای ایران، این نگرانی به خاطر فداکاری ها و هزینه هایی است که از زمان شروع درگیری اخیر به وجود آمده است. برای آمریکا هم ماجرا وقتی پیچیده تر می شود که می بیند جنگی که در ابتدا با اهدافی ادعایی شروع شده بود، حالا باید به تلاشی کوچک تر برای تغییر رفتار ایران تبدیل شود.

در یک طرف این ماجرا، آمریکا به قدرت نظامی خود می نازد و شرایط پیچیده جغرافیایی ایران و منطقه را دست کم می گیرد. این در حالی است که سایر کشورهای منطقه، هشدار می دهند که نباید یک جنگ طولانی در منطقه شکل بگیرد. در طرف دیگر، ایران فکر می کند می تواند در برابر آمریکا تعادل ایجاد کند.

حکومت ایران به خاطر توانایی زیاد در تحمل فشارها و داشتن پایه های اعتقادی قوی، با کشورهایی مثل عراق و یوگسلاوی فرق دارد و آمریکا نمی تواند نقشه های گذشته خود را اینجا هم پیاده کند.

بعد از دو ماه مذاکره سخت بین تهران و واشنگتن - آن هم در حالی که حملات ادامه داشت، رییس جمهور آمریکا حرف های ضد و نقیض می زد و جنگ اسراییل در جنوب لبنان شدیدتر می شد - حالا دو کشور به یک توافق موقت 60 روزه رسیده اند. به زبان ساده، 60 روز وقت صرف شده تا به توافقی برسند که خودش فقط 60 روز اعتبار دارد!

بخش اصلی این توافق درباره موضوع هسته ای نیست، بلکه درباره امنیت رفت وآمد کشتی ها در تنگه هرمز و خلیج فارس است. بر اساس این متن، ایران قول می دهد تنگه هرمز را بدون گرفتن حق عبور، برای کشتی های بین المللی باز کند. همچنین تهران باید در مدت 30 روز (یک ماه)، مین های دریایی را از این مسیر مهم جمع آوری کند. در عوض، محاصره بندرهای ایران کم کم برداشته می شود و ایران دوباره می تواند نفت خود را به کشورهای دیگر بفروشد.

به همین دلیل، تمرکز اصلی این توافق روی باز نگه داشتن مسیرهای انرژی دنیا و پایان دادن به درگیری های دریایی است. در مقابل، موضوع پیچیده برنامه هسته ای به مذاکرات بعدی موکول شده است. در این توافق اشاره ای به جزییات غنی سازی اورانیوم و دستگاه های هسته ای نشده و فقط یک قول کلی داده شده که ایران به سمت ساخت سلاح هسته ای نرود.

نکته عجیب این است که این توافق، موضوع هسته ای را که در اصل بهانه اصلی حمله آمریکا و اسراییل بود کنار می گذارد و روی تنگه هرمز تمرکز می کند؛ یعنی همان جایی که ایران از آن برای مقابله با دشمنانش استفاده کرد. همین موضوع باعث شد که ترامپ ابتدا ایران را به حمله به تاسیسات نفتی و حتی نابودی تمدن ایران تهدید کند، اما بعداً مجبور شد لحن خود را تغییر دهد و به میز مذاکره برگردد. حالا بعد از آن همه تهدید و حمله، دو طرف فقط به دنبال جلب اعتماد یکدیگر هستند؛ موضوعی که نشان می دهد مدیریت این بحران تا چه حد آشفته بوده است.

اما واقعیت این است که با توافق یا بدون توافق، فضا بیشتر به سمت بدبینی پیش می رود تا اعتماد. در این شرایط منطقه که مثل یک لانه زنبور پرخطر است، اعتماد کردن تقریباً غیرممکن است. مشکل اصلی هم نه تنگه هرمز است و نه برنامه هسته ای، بلکه دعوای اصلی بر سر جایگاه و قدرت ایران در منطقه و جهان است.

سوال اصلی این است که ایران دقیقاً چگونه کشوری است؟ آیا فقط یک کشور معمولی مثل بقیه است، یا از یک طرف کشوری مستقل و از طرف دیگر یک قدرت بزرگ انقلابی است که از گروه های هم پیمان خود حمایت می کند؟ همین رفتار دوگانه هم برای دنیا و هم برای آمریکا به یک مشکل همیشگی تبدیل شده است.

هر وقت آمریکا به عنوان یک دولت به ایران فشار می آورد، تهران از راه مذاکره وارد می شود؛ اما وقتی با محاصره یا تهدید روبه رو می شود، از طریق گروه های متحدش به رقیبان خود در منطقه فشار می آورد. این ابهام، توافق را سخت می کند، مخصوصاً که در این متن هیچ اشاره ای به آینده موشک های ایران نشده است. سوال مهم این است که آیا این آرامشِ موقت شامل لبنان هم می شود یا نه؟

تا این لحظه، تلاش برای آرام کردن تنگه هرمز هم زمان با شدیدتر شدن جنگ در جنوب لبنان پیش می رود؛ جنگی که لبنان را به آسیب پذیرترین بخش ماجرا تبدیل کرده است. برای تهران، لبنان به خاطر حضور حزب الله اهمیت دارد؛ گروهی که مهم ترین متحد ایران در برابر اسراییل است.

از نگاه اسراییل هم، آمریکا در برابر خرابی ها و آواره شدن مردم در جنوب لبنان سکوت می کند. در این فضا، چالش اصلی این است که چگونه می توان از آرامش بعد از این توافق استفاده کرد تا لبنان هم روی آرامش ببیند.