فرارو آمیتاو آچاریا، استاد برجسته دانشکده خدمات بین الملل در دانشگاه امریکن:

به نقل از فارن پالیسی؛ این روزها در سیاست خارجی آمریکا، کلمات و اصطلاحات جدیدی به گوش می رسد که قبلاً چندان رایج نبود. در دوره دوم ریاست جمهوری دونالد ترامپ، آمریکایی ها کمتر از کلمات همیشگی مثل منافع ملی یا استراتژی استفاده می کنند. در عوض، آن ها به سراغ ادبیات تمدنی رفته اند؛ یعنی مدام از مفاهیمی مثل خطر پاک شدن تمدن اروپا حرف می زنند، می گویند باید از میراث یهودی-مسیحی دفاع کنیم و حتی ایران را تهدید می کنند که تمدن ایرانی را نابود خواهند کرد.

این تغییر لحن، فقط یک بازی با کلمات یا سخنرانی هیجانی نیست. این زبان جدید نشان می دهد که سیاست خارجی آمریکا عمداً تغییر مسیر داده است؛ مسیری که می توانیم اسمش را تمدن گرایی امپراتوری بگذاریم. در این روش جدید، مسئله هویت و تمدن به یک ابزار سیاسی تبدیل شده است تا دولت بتواند سیاست های تهاجمی و مردمی (پوپولیستی) خود را پیش ببرد و طرفدارانش را به هیجان بیاورد.

در سال های اخیر، مفهوم دولت-تمدن به یکی از مهم ترین سلاح های کلامی برای رهبران پوپولیست (عوام گرا) در سراسر جهان تبدیل شده است. در ده سال گذشته، رهبران کشورهایی مثل چین، هند، روسیه و ترکیه از این زبان تمدنی استفاده کرده اند تا مردم خود را متحد کنند، فرهنگ خود را برتر نشان دهند و به حکومت خود مشروعیت ببخشند. در این روش، تاریخ و تمدن فقط برای خواندن در کتاب ها نیست، بلکه به یک سلاح سیاسی در داخل و خارج از کشور تبدیل می شود. دولت ها با کمک این ترفند، مردم را دور یک رویای بزرگ از گذشته جمع می کنند و هم زمان، زیاده خواهی های جهانی خود را به بهانه دفاع از تمدن توجیه می کنند.

برای مثال، شی جین پینگ، رییس جمهور چین، سال هاست که کشورش را به عنوان قدیمی ترین تمدن پیوسته جهان معرفی می کند. او در سال 2017 (1396) وقتی با ترامپ در شهر ممنوعه قدم می زد، به او گفت: شاید تمدن مصر کمی قدیمی تر باشد، اما چین تنها تمدنی است که بدون قطعی تا امروز ادامه داشته است.

در هند، نارندرا مودی تلاش می کند تا تمدن باستانی هندو را دوباره زنده کند. در روسیه، ولادیمیر پوتین روی هویت خاص روسی-اوراسیایی تأکید دارد که ریشه در مسیحیت ارتدوکس دارد. رجب طیب اردوغان در ترکیه نیز مدام به میراث امپراتوری عثمانی و تاریخ اسلام اشاره می کند.

نقطه اشتراک همه این رهبران این است که تاریخ را به دلخواه خودشان دست چین می کنند. آن ها از دل گذشته ای پر از پیچیدگی و تناقض، فقط بخش هایی را انتخاب می کنند که امروز به درد سیاستشان بخورد. نتیجه این کار، ساختن یک افسانه سیاسی به نام تداوم تمدن است؛ افسانه ای که می تواند مردم را به خیابان بکشاند، هویت ملی را از نو تعریف کند و کارهای جاه طلبانه سیاستمداران را موجه جلوه دهد.

حالا دونالد ترامپ هم با تمام توان به این جمع پیوسته است؛ اما قصه او یک فرق اساسی با بقیه دارد. رهبران چین، هند، روسیه و ترکیه معمولاً روی این موضوع تأکید می کنند که ما با غربی ها فرق داریم ، اما ترامپ خودش را قهرمان و مدافع تمدن غرب معرفی می کند.

او در یک سخنرانی در سال 2017 (1396) در شهر ورشو گفت بزرگ ترین سؤال امروز این است که آیا غرب اصلاً اراده ای برای زنده ماندن دارد یا نه؟ این طرز فکر در سند استراتژی امنیت ملی ترامپ در سال 2025 (1403) هم به روشنی دیده شد. در آن سند گفته شده بود که اروپا به خاطر مهاجرت زیاد و از دست دادن هویت ملی، در خطر پاک شدن تمدنی قرار دارد. حتی هشدار داده بودند که تا 20 سال دیگر اروپا آن قدر عوض می شود که دیگر اصلاً قابل شناسایی نیست.

جی دی ونس، معاون رییس جمهور آمریکا، در کنفرانس امنیتی مونیخ در سال 2025 (1403)، این نگاه را با تندترین کلمات بیان کرد. او هشدار داد که بزرگ ترین خطر برای تمدن غرب از بیرون نمی آید، بلکه ریشه درونی دارد. از نظر او، مدارا با مهاجران، دوری از مذهب و محدود کردن آزادی بیان، اروپا را به سمت نابودی می برد. جی دی ونس کمی بعد حتی از اصطلاح تندترِ خودکشی تمدنی اروپا استفاده کرد.

شاید بعضی ها بگویند آمریکا را نمی توان مثل چین یا هند یک دولت-تمدن دانست. چین و هند ادعا می کنند ریشه در تمدن های باستانی دارند که خیلی قبل تر از شکل گیری مرزهای امروزی وجود داشته اند. اما داستان آمریکا فرق می کند. هویت آمریکا بر اساس قومیت یا یک تمدن باستانی ساخته نشده، بلکه پایه آن بر اساس مهاجرت، قانون و شعارهای لیبرال بنا شده است.

با این حال، تمدن گرایی ترامپ بسیار خطرناک تر و تأثیرگذارتر است. چرا؟ چون این حرف ها پشتوانه ای از قدرت بی رقیبِ نظامی، اقتصادی و تکنولوژیک دارد. بنابراین، این فقط یک شعار دفاعی نیست، بلکه یک ابزار قدرتمند است که سیاست خارجی آمریکا را زیرورو می کند.

یک تضاد بزرگ در رفتار ترامپ وجود دارد: او خودش را سپر بلای تمدن غرب می داند، اما در عمل بیشتر از دشمنان خارجی، باعث ایجاد تفرقه و شکاف در بین کشورهای غربی شده است. این شکاف فقط یک اختلاف نظر سیاسی ساده نیست، بلکه ترامپ عملاً متحدان اروپایی خود را تحقیر می کند. مثلاً وقتی جی دی ونس می گوید خطر اصلی برای اروپا از داخل خود این قاره است، در واقع دارد رهبران اروپایی را به خاطر ضعف تمدنی سرزنش می کند. اینجاست که چهره واقعی و وارونه شعارهای ترامپ روشن می شود؛ تعریفی که او از غرب دارد آن قدر محدود و سخت گیرانه است که خیلی از کشورهای غربی امروز اصلاً در آن جا نمی گیرند.

در نگاه ترامپ و ونس، غرب دیگر به معنی کشورهای دموکراتیک و پایبند به قانون نیست. آن ها غرب را در چارچوب شعارهای پوپولیستی و ملی گرایانه می بینند. در نتیجه، ارزش هایی مثل حقوق بشر، اتحاد در ناتو و ساختار اتحادیه اروپا که سال ها پایه و اساس غرب بودند، در نگاه ترامپ هیچ ارزشی ندارند. هیچ اتفاقی به اندازه حمله نظامی به ایران نتوانست این چهره خشنِ تمدن گرایی ترامپ را به دنیا نشان دهد.

ترامپ این تهدیدها را به بی سابقه ترین سطح ممکن رساند؛ جایی که صراحتاً تهدید کرد کل تمدن ایران را نابود می کند و این کشور را به عصر حجر برمی گرداند.در اینجا، کلمات تمدنی دیگر برای توصیف تاریخ به کار نمی روند، بلکه ابزاری شده اند تا خشن ترین و وحشتناک ترین تهدیدهای آمریکا را توجیه کنند.

واکنش کشورهای اروپایی به جنگ با ایران، نشان داد که اتحاد غرب چقدر از هم پاشیده است. فرانسه اجازه نداد هواپیماهای اسراییلی از آسمانش برای انتقال سلاح عبور کنند. ایتالیا در لحظات آخر جلوی فرود بمب افکن های آمریکایی در پایگاه هایش را گرفت و اسپانیا هم اجازه استفاده از حریم هوایی خود را به آمریکا نداد. این مخالفت ها فقط به اروپا ختم نشد؛ مارک کارنی، نخست وزیر کانادا، در ماه ژانویه (دی-بهمن) به چین سفر کرد که نشان دهنده تغییر مسیر متحدان قدیمی آمریکا بود. پیام همه این اتفاقات کاملاً روشن است: متحدان قدیمی واشنگتن دیگر حاضر نیستند چشم بسته از آمریکا اطاعت کنند.

در بهانه های دولت ترامپ برای حمله به ایران، یک تناقض بزرگ وجود دارد. آن ها سعی می کنند این جنگ را با شعارهای دینی و دفاع از تمدن توجیه کنند، اما طبق قوانین تاریخی مسیحیت برای جنگ عادلانه (که پاپ لئو هم به آن اشاره کرده)، تقریباً همه خط قرمزهای اخلاقی را زیر پا گذاشته اند. این جنگ هیچ دلیل عادلانه ای نداشت، چون ایران تهدیدی فوری برای نیروهای آمریکایی نبود. همچنین این جنگ آخرین راه حل هم نبود، چون هنوز می شد مذاکره کرد. از طرفی، هدفِ اعلام شده یعنی تغییر نظام و تهدید به نابودی تمدن ایران،با اصول صلح هیچ همخوانی نداشت.

بنابراین، حتی با معیارهای مذهبی که افرادی مثل پیت هگست (از چهره های نزدیک به ترامپ) مطرح می کنند، حمله به ایران به هیچ وجه قابل دفاع نیست. اینجا کلمات مذهبی و تمدنی، فقط نقابی هستند تا یک جنگ اختیاری و ظالمانه را به شکل یک جنگ مقدس به خورد مردم بدهند و جای خالی دلایل منطقی را با کلمات پرطمطراق پنهان کنند.

مهم ترین نتیجه این نوع رفتار ترامپ، پیچیده تر شدن دنیای امروز است. حالا دیگر دنیا فقط دست چند قدرت بزرگ نیست، بلکه سازمان های منطقه ای و کشورهای میان رده هم هر کدام در گوشه ای از دنیا قدرت نمایی می کنند.

اگر بخواهیم به نیمه پر لیوان نگاه کنیم، شاید نقطه مثبت این اتفاقات این باشد که سرانجام شکاف قدیمی میان غرب و بقیه دنیا در حال پر شدن است. خط کشی بین غرب و بقیه کشورها، همیشه باعث بی اعتمادی بود. حالا با کمرنگ شدن این خط کشی، کشورهای مختلف راحت تر با هم همکاری می کنند. مثلاً قرارداد تجاری اخیر بین اتحادیه اروپا و هند، نشان می دهد که کشورها دیگر در قید و بند این مرزبندی ها نیستند.

در حوزه اقتصاد و انرژی هم نشانه های بزرگی از تغییر دیده می شود. امروزه واحد پول چین (یوان) بیشتر از قبل در خرید و فروش نفت و انرژی استفاده می شود. بانک بزرگ آلمانی (دویچه بانک) نیز اعلام کرده است که درگیری با ایران می تواند به سلطه دلار در جهان پایان دهد. البته این اتفاقات لزوماً به معنای دشمنی مطلق با آمریکا نیست؛ بلکه نشان می دهد دنیا یاد گرفته است کارهای مهم خود را بدون حضور واشنگتن هم پیش ببرد؛ وضعیتی که نویسنده آن را جهان منهای یک می نامد؛ یعنی دنیایی که راهش را بدون آمریکا پیدا کرده اما هنوز در را برای بازگشت احتمالی این کشور در آینده باز گذاشته است.