محسن هاشمی رفسنجانی در یادداشتی در روزنامه سیاست نوشت: عبور از فضای تقابل نظامی و ورود به مرحله توافق، تثبیت صلح و بازسازی ظرفیت های ملی، آزمونی بزرگ تر و پیچیده تر از مدیریت میدان جنگ است.

نخستین و مهم ترین دستاورد شرایط کنونی، پایان یافتن تخاصم مسلحانه و بازگشت پرونده اختلافات به مسیر سیاست و دیپلماسی است. در بسیاری از منازعات معاصر، تعیین مرز دقیق میان پیروزی و شکست کار آسانی نیست. اما آنچه می توان با اطمینان گفت، این است که ملت ایران توانست با حفظ انسجام ملی، اقتدار دفاعی و پایداری سیاسی از یک آزمون بزرگ عبور کند.

این موفقیت حاصل فداکاری فرزندان این سرزمین در میدان، ایستادگی مردم و تلاش دیپلمات ها و سیاستمدارانی است که در دشوارترین شرایط از منافع ملی دفاع کردند. البته واقع بینی حکم می کند که از خوش بینی های شتاب زده پرهیز شود. مسیر رسیدن به توافق نهایی هنوز به پایان نرسیده و موانع و پیچیدگی های فراوانی در پیش است.

تجربه روابط ایران و آمریکا نشان داده که هیچ توافقی صرفاً با امضا تضمین نمی شود و پایداری آن نیازمند اراده سیاسی، اعتمادسازی متقابل و درک صحیح از تحولات منطقه ای و جهانی است. با این حال نشانه ها حاکی از آن است که دو کشور به سمت توافقی حرکت می کنند که می تواند یکی از مهم ترین نقاط عطف سیاست خارجی ایران در دهه های اخیر باشد.

اگر این توافق به سرانجام برسد و وضعیت مزمن بحران از روابط دو کشور کنار رود، ایران با دو تصویر متفاوت از آمریکا مواجه خواهد شد؛ آمریکایی که مانع توسعه ایران است و آمریکایی که می تواند به بخشی از فرصت های توسعه ایران تبدیل شود.

واقعیت این است که طی سال های گذشته، آمریکا صرفاً طرف یک اختلاف دوجانبه نبوده است. تحریم های ثانویه این کشور به مانعی جدی برای روابط اقتصادی ایران با بخش بزرگی از جهان تبدیل شده اند.

بسیاری از شرکت ها و بانک های خارجی، حتی در کشورهایی مانند چین و روسیه، مقررات تحریمی آمریکا را در قراردادهای خود لحاظ کرده اند و در مواردی آن را جزیی از شرایط فورس ماژور قرار داده اند. نتیجه این وضعیت آن بوده که اختلاف ایران و آمریکا عملاً بر روابط ایران با بسیاری از شرکای اقتصادی دیگر نیز سایه انداخته است.

از این منظر توافق احتمالی صرفاً به معنای بهبود روابط تهران و واشنگتن نیست و می تواند، گره بزرگی را از مسیر تعامل اقتصادی ایران با جهان باز کند. حتی اگر روابط اقتصادی مستقیم ایران و آمریکا در کوتاه مدت گسترش نیابد، رفع موانع ناشی از تحریم های ثانویه می تواند، فرصت های تازه ای برای تجارت، سرمایه گذاری، انتقال فناوری و همکاری های مالی با سایر کشورها ایجاد کند.

در عین حال ایران نباید خود را صرفاً در چارچوب روابط با آمریکا تعریف کند. یکی از پیامدهای مهم مقاومت و ایستادگی در این دوره افزایش اعتمادبه نفس ملی و ارتقای جایگاه منطقه ای کشور است. ایران پس از این تجربه می تواند با قدرت بیشتری روابط خود را با همسایگان توسعه دهد و همکاری های اقتصادی و امنیتی منطقه ای را گسترش بخشد.

همچنین اکنون زمان آن فرارسیده که در روابط با شرکای شرقی، به ویژه چین و روسیه، بازنگری واقع بینانه تری صورت گیرد. سال ها تحریم موجب شد، برخی شرکای خارجی از محدودیت های ایران به عنوان اهرم فشار اقتصادی استفاده کنند. در فضای جدید، انتظار طبیعی آن است که این روابط به سمت توازن و احترام متقابل بیشتری حرکت کند. دسترسی به سازوکارهای بانکی شفاف، تسهیل مبادلات مالی و کاهش هزینه های ناشی از محدودیت های گذشته، ازجمله مطالبات منطقی ایران در مرحله جدید خواهد بود.

اما مهم تر از همه اینها نباید فراموش کرد که هیچ توافق خارجی، هرچند مهم و تاریخی، نمی تواند جایگزین سرمایه اجتماعی و انسجام ملی شود. تحولات ژئوپلیتیکی منطقه همچنان پرشتاب و غیرقابل پیش بینی است. توافق های سیاسی نیز در خلأ شکل نمی گیرند و همواره تحت تأثیر رقابت قدرت ها، بحران های منطقه ای و تغییر موازنه های جهانی قرار دارند. از همین رو، تقویت بنیان های داخلی کشور مهم ترین تضمین برای پایداری هر توافقی خواهد بود.

امنیت پایدار تنها در قدرت نظامی خلاصه نمی شود. تجربه سال های اخیر نشان داده که مهم ترین پشتوانه امنیت ملی، اعتماد عمومی، همبستگی اجتماعی و احساس تعلق همه ایرانیان به سرنوشت مشترک کشور است.

هر اندازه مشارکت ملی گسترده تر شود و فرصت حضور همه سلایق و ظرفیت های کشور در مسیر توسعه فراهم آید، توان ایران برای عبور از بحران های آینده نیز افزایش خواهد یافت.

امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند آن هستیم که پروژه ایران قوی را به پروژه ای فراگیر برای همه ایرانیان تبدیل کنیم. این هدف با جذب و مشارکت محقق می شود. همان گونه که در روزهای سخت جنگ، همه ایرانیان فارغ از اختلاف نظرهای سیاسی در کنار کشور ایستادند، در دوران صلح نیز باید زمینه حضور و نقش آفرینی همه ظرفیت های ملی فراهم شود.

اگر توافق پیش رو با تدبیر، واقع بینی و اجماع ملی همراه شود، می تواند آغاز یک دوره تازه از ثبات، توسعه و بازسازی قدرت ملی ایران باشد. اکنون زمان آن است که دستاوردهای میدان، پشتوانه دیپلماسی شوند و دیپلماسی نیز راه را برای رفاه، پیشرفت و امید بگشاید. فردای ایران را نحوه بهره گیری ما از فرصت توافق تعیین خواهد کرد.