حسن بهشتی پور، کارشناس ارشد روابط بین الملل و عضو شورای علمی ایراس، در یادداشتی نوشت: برای دستیابی به درکی دقیق تر و تحلیلی واقع بینانه تر از چرایی امضای یادداشت تفاهم میان ایران و آمریکا، و نیز برای داوری منصفانه درباره ی این سند، به نظر می رسد بازخوانی کتاب ارزشمند ماهیت تصمیم گیری: تشریح بحران موشکی کوبا نوشته ی گراهام الیسون و فیلیپ زلیکو، ضرورتی انکارناپذیر است؛ چه این کتاب برای نخستین بار مطالعه شود و چه پیش تر خوانده شده باشد، بازخوانی دوباره ی آن، افق های تازه ای فرا روی تحلیل گر می گشاید.

به گزارش فرارو، در ادامه این یادداشت آمده است: خوانش این کتاب از یک سو، به ما هشدار می دهد که در مسیر شصت روزه ی پیش روی مذاکرات، ایران و آمریکا با چه چالش های عظیمی روبه رو هستند و چگونه می توان با انتخاب رویکردی تحلیلیِ مناسب، به روز و ترکیبی، برای این چالش ها راهکار اندیشید. از سوی دیگر، کتاب به پرسش بنیادین پاسخ می دهد که ریشه ی اصلی اختلاف نظر میان موافقان و مخالفان امضای این یادداشت تفاهم، صرفاً به کشمکش های جناحی یا گروهی بازنمی گردد، بلکه در نوع نگرش آن ها، مبتنی بر رویکرد تحلیلی ای است که برگزیده اند.

اختلاف برداشت ها از یک رویداد سیاسی، تنها ناشی از تفاوت در مواضع سیاسی نیست، بلکه به سطح تحلیل انتخاب شده نیز بستگی دارد. برخی تحلیل گران در سطح نظام بین الملل و موازنه قدرت به موضوع می نگرند، برخی بر سازوکارهای سازمانی و نهادی تمرکز می کنند و گروهی دیگر نقش افراد و فرآیندهای تصمیم گیری را تعیین کننده می دانند؛ از این رو، ممکن است از یک واقعیت واحد به نتایجی متفاوت برسند.

الیسون و زلیکو در این اثر ماندگار، سه مدل تحلیلی را بر پایه ی سه رویکرد تحلیلی کاملاً متمایز، برای بررسی بحران موشکی کوبا به کار می گیرند. هر یک از این مدل ها بر اساس چارچوبی نظری خاص در علوم سیاسی و روابط بین الملل بنا شده و با تمرکز بر سطحی متفاوت از تحلیل، روایتی جداگانه از رویداد ارائه می دهند.

ایده ی محوری کتاب این است که انتخاب هر یک از این رویکردها، به طور بنیادین تعیین می کند که تحلیل گر چه پرسشی را مطرح می سازد، به دنبال چه شواهدی می گردد و در نهایت به چه پاسخی دست می یابد. در همین نقطه است که با بازخوانی این کتاب می توان دریافت چرا، با وجود هماهنگی های موجود در عرصه ی داخلی، هنوز بخشی از جریان اصول گرا برداشتی کاملاً متفاوت از این یادداشت تفاهم دارند.

نویسندگان کتاب، سه مدل و رویکرد نظری پشت هر تحلیل را با ذکر مثال هایی از کاربردشان در بحران موشکی کوبا، به روشنی تبیین می کنند؛ چنان که گویی این رویکردها برای تحلیل بحران امروز در روابط ایران و آمریکا نگاشته شده اند.

رویکرد نظری این مدل بر پایه ی نظریه های واقع گرایی در روابط بین الملل و نظریه ی انتخاب عقلانی در علوم سیاسی، سازمان یافته است. فرض اصلی آن است که دولت ها به مثابه ی بازیگرانی یکپارچه و عقلانی در نظر گرفته می شوند که برای بیشینه سازی منافع ملی خویش، اقدامات خود را محاسبه گرانه برمی گزینند. در این دیدگاه، دولت همچون جعبه ای سیاه فرض می شود و آنچه اهمیت دارد، محاسبه ی هزینه فایده و انتخاب بهترین گزینه برای بقا و قدرت ملی است. بر اساس این رویکرد، بحران موشکی کوبا چنین تحلیل می شود:

چرا شوروی موشک ها را در کوبا مستقر کرد؟ برای پر کردن شکاف موشکی و جبران برتری استراتژیک آمریکا در دوران جنگ سرد.

چرا آمریکا به جای حمله ی هوایی، محاصره ی دریایی را برگزید؟ زیرا محاصره واکنشی قاطع اما قابل کنترل بود که از تشدید سریع تنش جلوگیری می کرد و توپ را در زمین شوروی می انداخت تا عقب نشینی کند. (در اینجا نیازی به یادآوری کاربرد این تجربه در واکنش آمریکا به بسته شدن تنگه ی هرمز نیست.)

چرا شوروی موشک ها را خارج کرد؟ زیرا با خطر رویارویی نظامی گسترده و احتمالاً هسته ای مواجه شد و ترجیح داد با دریافت امتیازاتی (مانند خروج محرمانه ی موشک های آمریکا از ترکیه)، عقب نشینی کند. درک این نکته برای شرایط امروز ایران از اهمیتی ویژه برخوردار است، با این تفاوت که ایران با مقاومتی همه جانبه به آمریکا نشان داد که نمی تواند خواسته های خود را به تهران دیکته کند.

رویکرد نظری این مدل ریشه در نظریه های سازمانی و جامعه شناسی نهادها دارد و جعبه ی سیاه دولت را می گشاید. فرض اصلی آن است که خروجی اقدامات دولت ها، نتیجه ی مستقیم تصمیمات محاسبه گرانه ی رهبران نیست، بلکه حاصل رویه های عملیاتی استاندارد، فرهنگ سازمانی و بودجه ی سازمان های بزرگ دولتی و نظامی است. سازمان ها بر اساس روال های از پیش تعیین شده عمل می کنند و به جای بهینه سازی، به دنبال رضایت بخشی و کاهش عدم اطمینان هستند. بر پایه ی این چارچوب، تحلیل بحران موشکی کوبا و پاسخ به پرسش های اساسی، شکل دیگری به خود می گیرد:

چرا استقرار موشک ها در کوبا توسط آمریکا کشف شد؟ زیرا نیروی هوایی شوروی بر اساس رویه های استاندارد خود، محموله ها را استتار نکرده بود و این رویه ی معمول، آن ها را در برابر شناسایی توسط هواپیمای جاسوسی U2 آمریکا آسیب پذیر ساخت.

چرا آمریکا حمله ی هوایی را اجرا نکرد؟ نیروی هوایی آمریکا نمی توانست موفقیت حمله ی جراحی را برای نابودی همه ی موشک ها تضمین کند و رویه های عملیاتی آن برای بمباران گسترده طراحی شده بود، نه حمله ی محدود. از سوی دیگر، نیروی دریایی رویه های عملیاتی مشخصی برای اجرای محاصره ی دریایی داشت و از پیش، نیروی قابل توجهی در منطقه مستقر کرده بود.

چرا فرآیند تصمیم گیری با اختلال مواجه شد؟ برخی رویدادهای خطرناک، مانند پرواز هواپیماهای U2 بر فراز شوروی یا پراکنده شدن بمب افکن ها در فرودگاه های غیرنظامی، ناشی از اجرای رویه های استاندارد نظامی بود و نه دستور مستقیم رهبران. در اینجا شاید بتوان مهم ترین عوامل تأثیرگذار در منازعه ی امروز را به آسیب وارد شدن به جنگنده ی پیشرفته ی اف 35 آمریکایی، شکست عملیات آمریکا در اطراف اصفهان (که تداعی کننده ی شکست عملیات طبس بود)، و نیز پاسخ آمریکا به بستن متقابل تنگه ی هرمز بر روی کشتی های ایرانی و اعمال محاصره ی دریایی از راه دور، تعبیر کرد.

رویکرد نظری این مدل بر اساس نظریه های رفتارگرایی و تحلیل گروه ها در سیاست شکل گرفته و به شدت از تحلیل های روان شناختیِ تصمیم گیری تأثیر پذیرفته است. فرض اصلی آن است که تصمیمات دولت ها، نتیجه ی یک بازی سیاسی و چانه زنی میان بازیگران کلیدی درون دولت (با منافع، ادراکات و قدرت های متفاوت) است، نه انتخاب یکپارچه ی یک بازیگر عقلانی. این مدل بر نقش شخصیت ها، روابط شخصی، ادراکات، قدرت متقاعدسازی و مه جنگ تأکید می گذارد. بر اساس این رویکرد، تحلیل سوم و متفاوتی از بحران موشکی کوبا ارائه می شود و پاسخ به پرسش ها نیز دگرگون می شود:

چرا کندی به جای مذاکره، پاسخی قوی در پیش گرفت؟ به دلیل شکست در عملیات خلیج خوک ها، جمهوری خواهان در کنگره، مسئله ی کوبا را به معضلی انتخاباتی برای دموکرات ها تبدیل کرده بودند و کندی برای نشان دادن قدرت، محکم ترین واکنش ممکن را انتخاب کرد.

چرا محاصره ی دریایی برگزیده شد؟ اگرچه اکثر اعضای کمیته ی اجرایی طرفدار حمله ی هوایی بودند، اما افراد نزدیک به رییس جمهور، مانند برادرش رابرت کندی، طرفدار محاصره بودند. از سوی دیگر، کندی به مشاوران نظامی خود (مانند ژنرال کورتیس لی می) که طرفدار حمله بودند، پس از فاجعه ی خلیج خوک ها اعتماد نداشت. در نتیجه، ترکیب فشار و کشش این گروه ها، به تصمیم محاصره انجامید. در اینجا نقش افراد به روشنی در جهت دهی به بحران و مدیریت شدیدترین بحرانی که جهان را تا آستانه ی جنگ جهانی سوم پیش برد، آشکار می شود.

درس اصلی کتاب ماهیت تصمیم این است که هر یک از این سه مدل، بخشی از حقیقت را نمایان می سازد، اما هیچ کدام به تنهایی تصویری کامل از یک رویداد پیچیده ی سیاسی ارائه نمی دهند. انتخاب هر چارچوب نظری، دریچه ای متفاوت به روی واقعیت می گشاید: با رویکرد نخست (عقلانی)، تصویر کلان رقابت قدرت ها و محاسبات استراتژیک را می بینیم؛ با رویکرد دوم (سازمانی)، به نقش رویه ها، محدودیت ها و کندی ذاتیِ بوروکراسی های بزرگ پی می بریم؛ و با رویکرد سوم (سیاست بوروکراتیک)، به بازی پیچیده ی منافع، شخصیت ها و روابط انسانی درون دولت دست می یابیم.

بنابراین، یک تحلیل گر سیاسی ماهر، کسی است که بتواند بسته به پرسش تحلیل و بستر آن، از این چند رویکرد نظری بهره گیرد و یا روایت های حاصل از آن ها را با یکدیگر تلفیق کند تا به فهمی عمیق تر، چندلایه تر و راهگشاتر از یادداشت تفاهمی که می تواند برای خروج از بن بست مذاکراتی کارآمد باشد، دست یابد.