علیرضا حسینی بهشتی در نشست سالانه بزرگداشت شهید بهشتی در محل موسسه دین و اقتصاد با موضوع عقلانیت اقتصادی از دیدگاه شهید بهشتی اظهار کرد: در 45 سال گذشته درخصوص آرای اقتصادی شهید بهشتی اظهارنظراتی شده که ما باید آنچه به ایشان تعلق دارد و آنچه تعلق ندارد را جدا کنیم.

به گزارش ایسنا، وی افزود: یکی از شبهاتی که مطرح شده این است که معضلات اقتصادی جامعه ما ناشی از نظام اقتصادی است که در آغاز شکل گیری نظام جمهوری اسلامی توسط کارگزاران حکومت اسلامی طراحی شده و آن کارگزاران و بنیان گذاران این نظام تحت تاثیر القائات چپ سوسیالیستی و مارکسیستی بودند. آنچه که ما طی سالهای بعد دیدیم بخصوص در تبیین قانون اساسی کشور بیش از هر چیز تحت این القائات صورت گرفته است.

استاد دانشگاه تربیت مدرس خاطرنشان کرد: حتی این حرف گفته می شود که آن بنیان گذاران از خودشان مبنای اقتصادی نداشتند و آنچه در آن زمان در گفتمان های چپ سوسیالیستی و مارکسیستی بوده را اخذ و در قالب قانون اساسی و قوانین بعدی تدوین و ابلاغ کردند. بخصوص در دهه نخست پس از پیروزی انقلاب، شاهد حاکمیت این طرز تفکر بودیم.

بهشتی با بیان اینکه شبهه دوم این است که آن نظام اقتصادی بر مبنای معارف غیرعلمی شکل گرفته بود، تاکید کرد: بر مبنای این شبهه بنیاد و ترتیبات و اهدافی که برای رسیدن به وضعیت مطلوب تعیین کرده بودند هم ذاتا محکوم به شکست بود و هم گذشت زمان بخصوص فروپاشی بلوک شرق اثبات کرد که آن دیدگاهها قابلیت اعمال در جامعه را نداشته است.

این استاد دانشگاه گفت: شبهه سومی که در این رابطه مطرح می شود این است که اگر ما می خواهیم کشور را از بحران های اقتصادی موجود رها کنیم تنها راه حل این است که از ایدئولوژی زدگی خود را برهانیم و به علم اقتصاد و روایت نئولیبرالی که در سند اجماع واشنگتن مطرح شده نظام را هدایت کنیم.

وی با بیان اینکه مقصود ما پرداختن به نیت مطرح کنندگان این شبهات نیست و صرفا به این شبهات می پردازیم، افزود: در سند اجماع واشنگتن 10 فرمان معروف وجود دارد و یادآوری می شود پژواک اینها را طی دهه های اخیر شنیده ایم که می گویند علم اقتصاد در تمایز با ایدئولوژی مطرح شده است.

علیرضا بهشتی 10 فرمان سند اجماع واشنگتن را برقراری نظم مادی، بازآرایی مخارج کنونی، اصلاح نظام مالیات به صورتی که با اهداف سازگار شود، آزادسازی نرخ بهره، برقراری نرخ ارز رقابتی، آزادسازی تجاری، آزادسازی سرمایه گذاری مستقیم خارجی، خصوصی سازی، مقررات زدایی و احترام به حقوق مالکیت دانست و گفت: این 10 مورد به عنوان اهداف این سند مطرح شده است. بر این اساس امروزه زیاد می شنویم حتی کسانی با دغدغه های دینی نسبت به وضعیت کشور انتقاد دارند که باید به این سمت حرکت کرد. می گویند اگر ما موفق شویم این 10 فرمان را نهادینه کنیم مشکلات اقتصادی کشور حل می شود، زندگی مردم سامان می گیرد و ما در جاده توسعه اقتصادی قدم می گذاریم.

وی تاکید کرد: نمی خواهم وارد مسائل جزیی تر شوم اما لازم است در پاسخ به این سه شبهه توجه کنیم که این شبهات در بستر مغالطه هایی شکل گرفته است. یکی از این مغالطه ها این است که نظام اقتصادی جمهوری اسلامی پس از دهه اول اساسا از طرح اقتصادی بنیان گذاران منحرف شده است. در حالی که ما نمی توانیم تقصیر هر نابسامانی که داریم را به گردن بنیان گذاران بگذاریم. چرا که که بعد از انقلاب اساسا طراحی اقتصادی دگرگون شده و یک نسخه ایرانی نئولیبرالی طراحی شده و باعث وضع موجود این نسخه نئولیبرالی است. این مغالطه را باید توجه داشت.

استاد دانشگاه تربیت مدرس یادآور شد: مغالطه دوم که باید به آن توجه کنیم این است که وقتی می گوییم آن موقع گفتمان چپ غلبه داشته، داریم بین دو مساله یک مغالطه به وجود می آوریم. در آن زمان اندیشه های نئولیبرالیستی در ایران و جهان توسط اندیشمندان مختلف دارای قوت بود. البته سوسیالیسم شرقی با سوسیالیسم اروپایی تفاوت هایی داشت که وارد موضوع نمی شوم اما اندیشه های دیگری در آن زمان راجع بوده است.

وی با بیان اینکه هر دیدگاه، نظریه و مکتبی وقتی می خواهد محتوای خودش را معین کند یکی از کارهایی که انجام می دهد این است که تمایلات و مرزبندی خود را با گفتمان های زمان خود مشخص می کند، گفت: چیزی که اسکینر مطرح می کند یکی از راههای مشخص سازی یک گفتمان است. بنابراین طبیعی است که یک گفتمان و اندیشه وقتی می خواهد مطرح شود نسبت خود را با گفتمان های دیگر تعیین می کند.

علیرضا بهشتی اظهار کرد: جالب اینکه این اتهام که در افکار بنیان گذاران مطرح می شود شبیه آن را در آیات قرآن هم می بینیم. یعنی (کفار) پیامبر را متهم می کردند که چیز جدیدی نیاورده ای و این چیزهایی که می گویی همان هایی است که در یهود می گفتند. افسانه هایی ساخته شد که پیامبر متن آیات قرآن کریم را از فلان دانشمند مسیحی اخذ می کرده و آنها را بیان می کرده است. البته پیامبر بی توجه به گفتمان های معاصرخودش نبوده اما تمایز خودش را هم از این مسیر مشخص می کند. مثلا ماجرای تولد حضرت عیسی (ع) قبلا گفته شده بود اما روایتی که در قرآن می آید یک روایت متمایز است، یک جاهایی شباهت دارد و یک جاهای دیگری متفاوت است.

مدرس علوم سیاسی با اشاره به سند اجماع لندن در سال 2025 بیان کرد: مغالطه دیگری که باید به آن توجه شود این است که اساسا کارنامه نئولیبرالیسم و پیشنهاداتی که در بیانیه 10 فرمان اجماع واشنگتن مطرح شده طی سالهای بعد از آن زیر سوال رفته است. در سال 2025 اسنادی به عنوان اجماع لندن منتشر شد و در آن اقتصاددانان مهم یک نقد بسیار اساسی و بنیادی را هم به لحاظ نظری و هم عملی در نظام های اقتصادی مطرح کردند. خلاصه این را سازمان تامین اجتماعی ترجمه کرده که اصل اول آن مطرح شده و دوستان در حال ترجمه و نشر کل کتاب هستند و منتظر نشر آن هستیم.

علیرضا بهشتی اظهار کرد: شهید بهشتی در همه مباحث یک اصل داشت و آن اینکه اسلام دین فطرت پذیر است. یعنی فطرت انسانها اسلام را می پذیرد. این نکته مهم است برای اینکه تمام استدلال ها پیش از ورو د به مباحث دینی شکل می گیرد. اینها استدلال های پیشاگیری هستند. هرکس با منطق فکری چه چیزی را می تواند بپذیرد؟ این چیزی است که ما به عنوان مباحث عقلایی مطرح می کنیم. بخصوص وقتی با تنظیم روابط و ترتیبات اجتماعی سر و کارداریم. ما بین امر عقلانی و امر عقلایی هستیم. امر عقلانی مثل این است که وقتی می گویند چرا به اسلام اعتقاد داریم ما استدلال خود را می آوریم و توضیح می دهیم که به چه دلیل مسلمان هستیم و به چه دلیلی شیعه هستیم. اینجا از امر عقلانی صحبت می کنیم.

وی با بیان اینکه امر عقلایی با امور اجتماع سر و کار دارد گفت: صحبت از امر عقلایی می کنیم گزاره هایی را روی میز می گذاریم که حدس می زنیم برای دیگران هم قابل پذیرش است. اساسا اداره اجتماع هم در بحث عقلایی است. اینکه چه تبعاتی در فهم امر سیاسی و حکومت و چه پیامدهایی دارد، من وارد آن نمی شوم.

این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: من به روش دکتر بهشتی توجه می کنم. در جلسه سوم یا چهارم مرحوم مطهری و جلسه پنجم مرحوم علامه طباطبایی وارد بحث می شوند. در جلسه چهارم شهید بهشتی می گویند به منطق فطرت رجوع کنیم این همان بحثی است که درباره معروف و منکر می پردازیم. قرآن بر همین اساس است که اصلا بیاید اسلام را به عنوان ترویج دهنده معروف ها و مبارزه با منکرها بستاید. در این بحث هم می گوییم بایستی سراغ منطق فطرت برویم. شهید بهشتی در ادامه می گویند نظر من علی القاعده بر این است که در این مسائل به یک عالم اسلامی مراجعه شود، او می تواند مطالعه کند و پاسخ دهد. بعد به یک روانشناس می گویند نظر شما در اینباره چیست او هم مطالعه می کند و نظر خود را می دهد. بعد به یک پزشک امراض زنان مراجعه کنند و او هم نظر بدهد.

عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی در تبیین دیدگاه پدرش درباره نظام اجتماعی گفت: اما یک وقتی است که می خواهید دستورالعمل و نظام اجتماعی را برای مردم تبیین کنید. در این زمان نه فقیه، نه پزشک، نه کارشناس امور اجتماعی نمی تواند پاسخ دهد. شورا باید تصمیم بگیرد، شرایط عضویت در این شورا این است که شرکت کنندگان خودفروخته نباشند. دوم اینکه مورد اعتماد باشند و روی هوا و هوس سخن نگویند. سوم صاحب نظرباشند و چهارم زبان یکدیگر را بفهمند. این خیلی مهم است. اگر شورایی تشکیل شود که پزشک اش زبان فقیه زمان اش را نمی فهمند و فقیه اش هم زبان پزشک را نمی فهمد این دیگر شورا نیست. ایشان می گوید نظر افلاطون این است که در بشر یک نوع زمینه های فطری است که بایدهای اخلاقی را بیان می کند. بنابراین لازم نیست بگوییم خدا. ما آنها را قبل از خدا مطرح می کنیم.