فرارو عبدالله خلیفه الشایجی، استاد علوم سیاسی دانشگاه کویت

به نقل از روزنامه القدس العربی، بیش از 110 روز از دومین جنگ ترامپ و نتانیاهو علیه ایران می گذرد. فضای تحریک آمیز، اهداف پنهان، محاسبات اشتباه و نداشتن یک نگاه آینده نگرانه باعث شد تا این جنگ طولانی شود. اگر این مشکلات وجود نداشت، دو طرف می توانستند با گفت وگو، میانجی گری و کوتاه آمدن در برخی موارد، جلوی وقوع این درگیری را بگیرند.

در مسیر رسیدن به توافق، کشور عمان نقش بسیار مهمی ایفا کرد. پیش از آن نیز، دولت قطر در روزهای اول مذاکرات تلاش کرد تا نظرات دو طرف را به هم نزدیک کند. قطری ها با کم کردن اختلافات، نقش مؤثری در این زمینه داشتند.

پس از آن، شهر دوحه (پایتخت قطر) با حمایت از میانجی گری کشور پاکستان، تا آخرین لحظات گفت وگوها فعال باقی ماند. این تلاش ها از طریق فرستادن نمایندگانی از وزارت خارجه قطر و تماس های پی درپی میان دونالد ترامپ و شیخ تمیم بن حمد آل ثانی (امیر قطر) پیگیری می شد.

شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخست وزیر و وزیر خارجه قطر نیز نقش هدایت کننده این مسیر را بر عهده داشت. رییس جمهور ترامپ در دیدارها و تماس هایش با امیر قطر، بارها از تلاش های این کشور برای پیشبرد مذاکرات تشکر کرد. از سوی دیگر، مسعود پزشکیان، رییس جمهور ایران نیز پس از امضای الکترونیکی این تفاهم نامه، در یک تماس تلفنی با امیر قطر درباره آخرین تحولات این توافق صحبت کرد.

هفته گذشته در مقاله ای برای روزنامه القدس العربی ، این سؤال را مطرح کردم که آیا یک توافق اولیه می تواند به جنگی که بر اساس اشتباهات محاسباتی شروع شده است، پایان دهد؟

در آن مقاله تأکید کردم که: بزرگ ترین مانع این توافق، تلاش های بنیامین نتانیاهو برای خرابکاری است. او با افزایش درگیری ها در جنوب لبنان، سعی دارد در مسیر این توافق بمب گذاری کند. حالا چالش اصلی این است که آیا ترامپ می تواند جلوی خرابکاری های او را بگیرد یا خیر؟

واقعیت این است که برای پایان دادن به وضعیت خسته کننده نه جنگ و نه صلح ، باید چند اتفاق مهم بیفتد. اول اینکه جزییات توافق کاملاً شفاف شود. دوم اینکه اختلافات میان حرف های واشنگتن و تهران از بین برود. در نهایت، باید ظرف 60 روز یک توافق جامع و کامل امضا شود. تا زمانی که این پرونده های پیچیده حل نشوند، نمی توانیم بگوییم که جنگ واقعاً تمام شده است.

در شرایط فعلی، ما بیشتر با یک آتش بس موقت روبه رو هستیم تا پایان واقعی جنگ. این آتش بس در واقع یک آزمون بزرگ است تا ببینیم دولت ترامپ و جمهوری اسلامی ایران چقدر می توانند به یکدیگر اعتماد کنند.

پس از اینکه چهارده بند این تفاهم نامه اعلام شد، توافق وارد مرحله اول اجرا گردید و مرحله دوم که همان اعتمادسازی است، آغاز شد. این اتفاق باعث شد تا فضای سیاسی و دیپلماتیک برای حل وفصل موضوعات بسیار حساس فراهم شود.

این موضوعات راهبردی شامل موارد متعددی است. برنامه هسته ای ایران، مقدار ذخایر اورانیوم با غنای بالا، زمان توقف فعالیت های هسته ای، سقف مجاز غنی سازی و برنامه موشکی ایران از جمله این موارد هستند. همچنین روابط تهران با متحدان منطقه ای اش، لغو تحریم ها و نحوه آزادسازی پول های بلوکه شده ایران در کشورهای دیگر نیز در این مرحله بررسی خواهند شد.

پس از آنکه دونالد ترامپ و مسعود پزشکیان توقف فوری جنگ در همه جبهه ها را اعلام کردند، روند کنترل بحران رسماً آغاز شد. آن ها یک مهلت 60 روزه تعیین کردند تا درباره پرونده های پیچیده ای که به آینده موکول شده بود، گفت وگو کنند. این مذاکرات قرار است زمینه را برای یک توافق نهایی، کامل و همیشگی میان دو طرف آماده کند.

این توافق اولیه، مجموعه ای از قول و قرارهای نظامی، اقتصادی و هسته ای را برای هر دو طرف مشخص کرده است. یکی از مهم ترین بخش های آن، برقراری آتش بس همیشگی در همه جبهه ها از جمله کشور لبنان است. این توافق تأکید می کند که باید به استقلال و خاک لبنان احترام کامل گذاشته شود.

بر اساس این متن، ایران قول می دهد که برای همیشه از ساخت یا توسعه سلاح های هسته ای خودداری کند. همچنین قرار است ذخایر مواد غنی شده ایران زیر نظر آژانس بین المللی انرژی اتمی مدیریت شود. البته بررسی دقیق این موضوعات به مرحله دوم مذاکرات و همان فرصت 60 روزه سپرده شده است.

یکی دیگر از بخش های مهم توافق، باز ماندن تنگه هرمز است. طبق این بند، کشتی های تجاری، نفتکش ها و کشتی های حامل گاز باید بتوانند بدون پرداخت هیچ هزینه اضافه ای، آزادانه از این مسیر عبور کنند.

همچنین قرار است محاصره دریایی بندرهای ایران در یک دوره 30 روزه و به آرامی لغو شود. شروع دوباره صادرات نفت و محصولات نفتی ایران نیز جزو تعهدات این توافق است. در مقابل، آمریکا قول داده است که با کمک کشورهای منطقه، یک برنامه کامل برای بازسازی و پیشرفت اقتصاد ایران آماده کند و مجوزهای مالی لازم برای اجرای آن را صادر نماید.

رییس جمهور آمریکا این تفاهم نامه را یک توافق بی نقص خواند. او ادعا کرد که به هدف اصلی خود، یعنی دور نگه داشتن همیشگی ایران از سلاح هسته ای، رسیده است. ترامپ همچنین تأکید کرد که سیاست فشارهای حداکثری، در نهایت تهران را مجبور کرد تا پای میز مذاکره بیاید.

با وجود اینکه آمریکا در این توافق امتیازات زیادی داده است، دونالد ترامپ با ادبیاتی تند ادعا کرد: ایران بدون هیچ گونه پیش شرطی تسلیم شده است. او همچنین مدعی شد که قدرت کافی برای جلوگیری از حمله احتمالی اسراییل به لبنان را دارد و نمی گذارد دامنه جنگ گسترش پیدا کند.

اما تنها چند ساعت پس از این حرف های امیدوارکننده ترامپ، بنیامین نتانیاهو درگیری های بسیار شدیدی را در جنوب لبنان آغاز کرد. او با این کار تلاش کرد تا مسیر توافق را به هم بریزد و آن را با شکست روبه رو کند. این اقدام نتانیاهو، خشم و ناراحتی شدید رییس جمهور ترامپ و معاونش را به دنبال داشت.

در داخل آمریکا نیز، دولت ترامپ با موج بزرگی از انتقادها روبه رو شد. این اعتراض ها حتی از سوی هم حزبی های خود او یعنی جمهوری خواهان نیز مطرح می شد. افراد سرشناسی مثل مایک پنس (معاون سابق ترامپ)، لیندسی گراهام و سناتور تد کروز که از چهره های تندرو حزب جمهوری خواه هستند، به شدت با این توافق مخالفت کردند.

مخالفان این توافق معتقدند که دولت ترامپ به جای فشار آوردن به ایران، امتیازات بسیار زیادی به این کشور داده است. آن ها می گویند در این توافق، پاداش ها بسیار بیشتر از تنبیه هاست و خبری از سخت گیری نیست.

به باور این منتقدان، توافق جدید امکانات اقتصادی بزرگی مثل راه اندازی صندوق ویژه بازسازی و پایان دادن به محاصره اقتصادی را برای ایران فراهم می کند. آن ها همچنین تأکید دارند که این تفاهم نامه، تأثیر چندانی روی کاهش قدرت و نفوذ ایران در منطقه خاورمیانه نخواهد داشت.

بزرگ ترین مخالفت ها با این توافق از سوی اسراییل مطرح شد. مقام های تل آویو به طور گسترده اعلام کردند که خود را موظف به اجرای این تفاهم نامه نمی دانند. این در حالی است که ایران و حتی شخص ترامپ تأکید کرده اند که این توافق شامل توقف درگیری ها میان اسراییل و حزب الله لبنان نیز می شود.

دونالد ترامپ در واکنش به این مخالفت ها، بار دیگر نتانیاهو را فردی بی پروا و دیوانه خواند. بر اساس گزارش ها، ترامپ در یک تماس تلفنی به شدت به نتانیاهو اعتراض کرده است.

رییس جمهور آمریکا با اطمینان گفت که می تواند اسراییل را مجبور به اجرای توافق کند. او گفت: آن ها دقیقاً همان کاری را می کنند که من می گویم. ترامپ با اشاره به حمایت های همیشگی واشنگتن از اسراییل، ادعا کرد که اگر او نبود، اسراییل تاکنون نابود شده بود.

در همین حال، جی. دی. ونس به مهم ترین مدافع این توافق در تلویزیون تبدیل شد. او در دفاع از توافق، انتقادهای بسیار تندی را علیه وزیران تندرو اسراییل، به ویژه ایتامار بن گویر و بتسلییل اسموتریچ مطرح کرد.

ونس در یک پیام غیرمستقیم به نتانیاهو گفت: تمام دنیا علیه شماست و فقط ما هستیم که از شما حمایت می کنیم. دونالد ترامپ تنها رهبر قدرتمند جهان است که با شما همراهی دارد.

معاون رییس جمهور آمریکا با تأکید بر اینکه پول مالیات دهندگان آمریکایی خرج سلاح های اسراییل می شود، سخنانش را با یک هشدار تند تمام کرد. او گفت: اگر من جای مقامات دولت اسراییل بودم، هرگز به تنها متحد قدرتمندی که در کل دنیا برایم باقی مانده است، حمله نمی کردم.

در پایان، با نگاهی به تمام این اتفاقات می توان به یک نتیجه مشخص رسید: ناکامی در رسیدن به اهداف جنگ، دادن امتیازات زیاد بدون گرفتن تضمین، کارشکنی های نتانیاهو و ادامه درگیری ها در لبنان، همگی یک پیام دارند؛ ترامپ در جنگ پیروز نشد، اما نتوانست صلح را هم به دست بیاورد.