خاورمیانه یکی از پرالتهاب ترین دوران تاریخی خود را پشت سر گذاشت؛ دورانی که سایه جنگ و درگیری نظامی بیش از هر زمان دیگری بر سر منطقه سنگینی می کرد. با این حال، ایران توانست ماشین جنگی و روانی طرف مقابل را متوقف کند و از این رویارویی سخت، با کارنامه عدم شکست در میدان بیرون بیاید. اما خاموش شدن موقت آتش بارها، تازه آغاز یک نبرد پیچیده تر است.

به گزارش فرارو، اکنون که میدان نبرد جای خود را به میز دیپلماسی داده، یک سوال بزرگ و حیاتی پیش روی دستگاه سیاست خارجی کشور قرار دارد: ایران چگونه می تواند این ایستادگی و عدم شکست نظامی را به یک پیروزی راهبردی و استراتژیک در پای میز مذاکره تبدیل کند؟

کارشناسان معتقدند که برای رسیدن به این هدف، تیم مذاکره کننده با مجموعه ای از بایدها و نبایدها روبه رو است و نخستین گام، تبدیل اهرم های قدرتِ میدانی به تضمین های عینی و قابل راستی آزمایی روی کاغذ است. ناظران سیاسی می گویند حفظ انسجام داخلی و پرهیز از چندصدایی در کشور، مانع از سوءاستفاده طرف مقابل از شکاف های سیاسی در جریان مذاکرات می شود. افزون بر این، نیاز شدید دولت ترامپ به یک دستاورد سیاست خارجی در پی فشارهای داخلی آمریکا، یک فرصت طلایی برای چانه زنی و گرفتن امتیاز محسوب می شود.

در نقطه مقابل، بررسی سوابق مذاکراتی نشان می دهد که خطوط قرمزی نیز وجود دارد که رعایت آن ها الزامی است. تحلیلگران هشدار می دهند که تیم دیپلماسی نباید فریب لحن آرام یا وعده های شفاهی مقامات آمریکایی در رسانه ها را بخورد. همچنین تأکید می شود که ضرب الاجل 60 روزه تفاهم اخیر، نباید به عنوان یک اهرم فشار روی دوش تیم ایرانی عمل کند و به هیچ وجه نباید به قیمت رسیدن به یک توافق سریع، از منافع حیاتی کوتاه آمد. علاوه بر این، نقش تخریبی بازیگران منطقه ای، به ویژه تندروهای اسراییل، خطری است که محافل امنیتی همواره بر لزوم هوشیاری در برابر آن تأکید دارند.

امیرعلی ابوالفتح، کارشناس مسائل آمریکا و تحلیلگر سیاست خارجی در گفت وگو با فرارو، ضمن ارزیابی دستاوردهای اولیه این روند، به بررسی این الزامات پرداخته و معتقد است با وجود چشم انداز مثبت برای ایران، هنوز برای قضاوت نهایی زود است:

امیرعلی ابوالفتح به فرارو می گوید: هرچند توافق فعلی پر از ابهام است، اما در مجموع برای ایران یک موفقیت به حساب می آید. مذاکراتی که قرار است 60 روز طول بکشد تا راهی برای پرونده هسته ای پیدا کند، تازه شروع شده و نمی توانیم از الان نتیجه آن را قطعی بدانیم.

او ادامه می دهد: کشور ما تا اینجای کار دستاوردهای مهمی داشته است؛ هم در میدان نبرد نظامی و هم در عرصه دیپلماسی. بنابراین با وجود تمام خسارت های سنگینی که به کشور وارد شد، مسیر تا اینجا خوب پیش رفته است.

این کارشناس درباره آینده این روند محتاط است و می افزاید: ایران موفق از میدان تنش بیرون آمد و در تفاهم نامه اخیر هم امتیازاتی گرفت، اما نمی توانم به آینده کاملاً خوش بین باشم. سابقه بدقولی آمریکا در برجام و فشارهای شدیدی که از داخل این کشور و همچنین از سوی اسراییل روی دولت کنونی آمریکا وجود دارد، کار را بسیار سخت می کند.

ابوالفتح بزرگ ترین نقطه ضعف تفاهم اخیر را تضمین های غیرواقعی آمریکا می داند و توضیح می دهد: آمریکا در این تفاهم نامه از طرف کشورها و بازیگران دیگری قول داده است که خودش کاملاً روی آن ها کنترل ندارد. از این طرف، ایران تعهد داده که به جنگ پایان دهد و تنگه هرمز را باز کند. این ها تعهداتی است که خود ایران مجری آن است.

او در مقایسه با تعهدات طرف مقابل می گوید: اما آمریکا از طرف اسراییل تعهد داده که در لبنان آرامش برقرار شود؛ در حالی که به وضوح احتمال دارد اسراییل زیر بار این دستور نرود. همچنین آمریکا از طرف شورای امنیت سازمان ملل قول لغو تحریم ها را داده، یا از طرف کشورهای منطقه وعده ایجاد یک صندوق 300 میلیارد دلاری را مطرح کرده است؛ در حالی که ممکن است هیچ کدام از این کشورها با واشنگتن همراهی نکنند.

این تحلیلگر ارشد نتیجه می گیرد: بنابراین مهم ترین ضعف تفاهم نامه این است که پایه های محکمی ندارد. حتی درباره خود دولت آمریکا هم شک و تردید وجود دارد. دولت آمریکا قول داده تحریم های کنگره را بردارد، اما این کار به تأیید خود نمایندگان کنگره نیاز دارد. حتی اگر فرض کنیم کنگره هم موافقت کند، آمریکا با نافرمانی های اسراییل چه خواهد کرد؟ اگر جنگ در لبنان متوقف نشود، مشکلات از همان روز اول دوباره شروع می شود.

درباره اینکه ایران در مذاکرات چه باید بکند و چه نکند، ابوالفتح می گوید: جزییات دستورالعمل های مذاکره و اینکه دیپلمات ها چه خطوطی را باید رعایت کنند، کاملاً محرمانه است و توسط بالاترین مقامات سیاسی و نظامی کشور تعیین می شود.

او اما به یک نکته کلیدی درباره رفتار طرف مقابل اشاره می کند: متنی که ترامپ امضا کرده یک واقعیت مهم را نشان می دهد؛ آنچه او در شبکه های اجتماعی می نویسد یا در مصاحبه هایش ادعا می کند، لزوماً همان چیزی نیست که در متن رسمی توافق نوشته شده است.

این کارشناس مسائل آمریکا یادآوری می کند: ترامپ قبلاً ادعاهای بزرگی درباره نابودی کامل برنامه هسته ای ایران می کرد، اما دیدیم که در تفاهم نامه اصلاً چنین چیزی نیامده و فقط گفته شده که ایران و آمریکا با هم توافق می کنند. این یعنی اگر قرار بر حل پرونده هسته ای باشد، هر دو طرف باید از خواسته های حداکثری خود کوتاه بیایند؛ وگرنه مذاکرات به در بسته می خورد.

ابوالفتح درباره مهلت تعیین شده در این تفاهم می گوید: زمان 60 روزه برای به نتیجه رسیدن مذاکرات به هیچ وجه کافی نیست و بسیار بعید است در این مدت کوتاه همه چیز حل شود. البته در متن توافق قید شده که این زمان قابل تمدید است؛ یعنی اگر دو طرف حس کنند طرف مقابل واقعاً دنبال راه حل است و وقت کشی نمی کند، این مهلت را تمدید خواهند کرد.

او با اشاره به عقب نشینی آمریکا از مواضع گذشته اش می افزاید: خواسته های اولیه آمریکا بسیار زیاده خواهانه بود، اما الان کمتر شده است. آمریکا که قبلاً می گفت ایران اصلاً نباید غنی سازی کند، حالا می پذیرد که غنی سازی در سطح غیرنظامی انجام شود. به نظر می رسد ترامپ حداقل در ظاهر از سیاست های تند خود کوتاه آمده و به همین دلیل از سوی منتقدان داخلی اش به شدت تحت فشار است.

ابوالفتح در پایان تأکید می کند: اگر خواسته های منطقی ایران روی کاغذ بیاید، توافق ممکن است. برای ایران بسیار مهم است که حق غنی سازی داشته باشد و آمریکا هم این حق را بپذیرد. گره اصلی مذاکرات هسته ای همین جاست، هرچند که مشکلات ما فقط به مسئله هسته ای ختم نمی شود.

منبع: فرارو