کوروش احمدی در یادداشتی در روزنامه دنیای اقتصاد نوشت: در پی امضای یادداشت تفاهم میان ایران و ایالات متحده، ضرورت دارد یک بررسی جامع پیرامون ماهیت این سند و شرایطی که منجر به شکل گیری آن شد، داشته باشیم. در ارزیابی این توافق باید گفت که این یادداشت در پی یک جنگ چهل روزه به دست آمد؛ به این معنی که برای همگان روشن شد که از طریق راهکارهای نظامی کاری پیش نمی رود و وارد کردن ضربه نهایی و تمام کننده در عرصه نظامی، از سوی هیچ یک از طرفین متصور نیست.

لذا در صورتی که تصمیم به ادامه جنگ گرفته می شد، این نبرد می توانست به صورت نامحدود و بی پایان ادامه پیدا کند، بدون آنکه هیچ کدام از طرفین بتوانند حاصلی از آن داشته باشند.

تداوم این وضعیت می توانست خسارات بسیار جدی برای همه طرف ها به دنبال داشته باشد. از طرف دیگر، معضل بسته بودن تنگه هرمز از یک سو و ادامه محاصره دریایی از سوی دیگر نیز در جریان بود؛ به این معنا که اقتصاد جهانی از جهت بسته بودن تنگه هرمز متضرر می شد و اقتصاد ایران نیز از جهت محاصره دریایی ضرر می کرد. در نتیجه، طرفین به این نتیجه رسیدند که از طریق جنگ نتیجه ای حاصل نمی شود و چاره ای جز برقراری آتش بس وجود ندارد. به همین خاطر آتش بس شکل گرفت و طی گذشت بیش از 2ماه و در پی سلسله مذاکراتی در نهایت یادداشت تفاهم نهایی شد.

اکنون یک پرسش مهم آن است که آیا این یادداشت تفاهم به یک توافق جامع منجر خواهد شد یا صرفا برای مدیریت فعلی تنش ها است یا اینکه ممکن است به صورت گام به گام به نتایجی منتهی شود. هر چند پیش بینی فرجام مذاکراتی که در سوییس آغاز شده بسیار دشوار است. زیرا اختلافات بین طرفین زیاد است و اگر بنا باشد که طرفین همچنان در همان محدوده ها و چارچوب های گذشته باقی بمانند، ممکن است شانس بالایی برای دستیابی به توافق نداشته باشیم.

یعنی اگر ایران روی برنامه هسته ای، مساله غنی سازی و میزان مواد غنی سازی شده متوقف بماند و این تصور وجود داشته باشد که عقب نشینی در آنها به منزله شکست است، کار دشوار می شود؛ به ویژه آنکه جریان هایی در داخل نیز روی این موضوع بسیار جدی و مصمم هستند که ایران نباید در این حوزه ها عقب نشینی کند یا دست کم عقب نشینی معناداری در این موارد صورت گیرد.

از طرف دیگر، اگر آمریکا نیز بخواهد در مورد همان موارد همیشگی مثل غنی سازی صفر و خارج کردن مواد غنی شده از ایران اصرار کند، ممکن است واقعا نتیجه ای حاصل نشود. مگر آنکه طرفین حاضر به تعدیل مواضع خود شده، انعطاف نشان دهند و از دو منتهی الیه طیف فاصله گرفته و به سمت وسط طیف حرکت کنند. یک مانع ذهنی بسیار مهم که در طرف آمریکایی وجود دارد، این است که مذاکرات باید حاصلی داشته باشد و توافقی به دست بیاید که ترامپ بتواند آن را به عنوان توافقی که بهتر از توافق برجام زمان اوباما است، معرفی کند.

در طول 10 تا 12سال گذشته، ترامپ به شدت علیه اوباما، علیه آزادسازی بخشی از سپرده ها و دارایی های ایران توسط او و علیه مفاد برجام صحبت کرده و اکنون ممکن است در اسارت همین ذهنیات و مواضع قبلی خود باشد که این یکی از عوامل مهم سرسختی طرف آمریکایی خواهد بود.

البته باید در نظر داشت که طیف گسترده ای در آمریکا از برخی اعضای حزب جمهوری خواه و اندیشکده ها و افراد مختلف که علیه ایران هستند و مواضع سفت و سختی دارند، در این چند روز که از امضای تفاهم می گذرد با یکدیگر متحد شده و یک صدا از شکست ترامپ در رسیدن به اهدافش در جنگ سخن می گویند.

حرف آنها از این جهت درست است که آمریکا به عنوان یک قدرت بزرگ در جنگی علیه یک کشور متوسط نتوانست به اهدافش برسد و شکست خورد؛ اما اکنون سطح بالای تبلیغاتی که در آمریکا، اسراییل و حوزه بین الملل در خصوص این موضوع و نیز آنچه شکست ترامپ در یادداشت تفاهم می نامند، صورت می گیرد، برای ترامپ که سوابق، موقعیت و میراثش برای او در درجه اول اهمیت قرار دارد، بسیار گران تمام می شود و ممکن است به بروز واکنش تندی از سوی او منجر شود.

ریسک مهم دیگر که کمتر از بقیه نیست، ریسک ربط دادن قضیه لبنان به مذاکرات ایران و آمریکا است که اقدامی پرریسک در این یادداشت تفاهم است. نتانیاهو اکنون فرصتی یافته تا با آتش بس های قلابی در لبنان و شروع و تعلیق حملات، یک وضعیت متزلزل ایجاد کند و از این طریق بر مذاکرات اثر بگذارد. باید توجه داشت که انتخابات اسراییل نیز در پیش است و سرنوشت نتانیاهو در آن تعیین می شود.

این انتخابات برای او از نظر سیاسی حکم مساله مرگ و زندگی را دارد و اگر شکست بخورد، این فقط یک باخت سیاسی نیست، بلکه تمام میراث بیست و چند ساله نخست وزیری اش بر باد می رود و به عنوان یک سیاستمدار شکست خورده از صحنه خارج می شود؛ ضمن اینکه پرونده های فسادش هم در جریان است و ممکن است در صورت کنار رفتن از نخست وزیری، مقصد بعدی او زندان باشد. به همین دلیل نتانیاهو در وضعیت بسیار خطرناکی قرار دارد و ممکن است در این فاصله سه، چهار ماهه تا انتخابات اسراییل، حداکثر اخلال را در مذاکرات ایران و آمریکا انجام دهد و تلاش کند تا دوباره واشنگتن را با خود علیه تهران همراه کند.

همچنین امروز که ترامپ با توسل به دیپلماسی موافقت کرده، این مساله مطرح است که آیا گزینه نظامی کاملا از میان برداشته شده یا فضا همچنان ممکن است به سمت آغاز مجدد درگیری ها پیش برود. برخی تحلیل ها در ایران این گونه بیان می کنند که اقدام ترامپ ممکن است یک خرید زمان باشد؛ یعنی موافقت با یادداشت تفاهم با این هدف نهایی انجام شده باشد که فرصتی به دست بیاورد تا مثلا جام جهانی را سپری کند، ذخایر استراتژیک و ذخایر تجاری نفت دنیا که خالی شده بود، دوباره پر شود و صادرات اقلامی که از خلیج فارس صادر می شد، دوباره برقرار شود و بعد از آن، زیاده خواهی در مذاکرات را شروع کند و با شکست مذاکرات دوباره به اقدام نظامی دست بزند. اما به نظر می رسد که این سناریو چندان واقع بینانه نیست.

واقعیت این است که انتظارات رییس جمهور آمریکا از جمله فروپاشی نظام ایران در جنگ طی دو، سه روز محقق نشد و جنگ ادامه پیدا کرد، پس از آن از گزینه نظامی فاصله گرفت. ترامپ به این مساله هم واقف است که اگر ایران قصد بستن تنگه هرمز را داشته باشد، باز کردن آن از راه نظامی تقریبا غیرممکن است؛ چرا که صرف اعلام تهدید باعث می شود، بیمه ها عقب نشینی کنند و صاحبان کشتی ها ریسک نکنند و تنگه به این ترتیب بسته می شود.

لذا بعید می دانم هدف او فریب ایران با مسائلی مثل نفت و جام جهانی و امثال اینها باشد. به نظر می رسدترامپ از گزینه جنگ فاصله گرفته، هرچند در شرایط متحول بعدی، ممکن است تحولات جدیدی روی دهد و جنگ دوباره به یک گزینه تبدیل شود. اما با داده های کنونی، گزینه از سرگیری محاصره دریایی ممکن است همچنان در زمره گزینه های مدنظر او باشد. اگر مذاکرات به نتیجه نرسد، ممکن است فشار اقتصادی جدی را در دستور کار قرار دهد که احتمالا همراه با محاصره دریایی خواهد بود.

در نهایت، تامین منافع توسعه و رفاه مردم ایران ایجاب می کند که هدف نظام حل اساسی مشکل و خاتمه دادن به خصومت چهل و هفت ساله بین ایران و آمریکا باشد. در این میان، راهکارهای بینابینی مثل برجام باعث می شود کار به صورت نصفه نیمه و استخوان لای زخم باقی بماند؛ در برجام فقط بحث هسته ای مطرح بود، قرار بر این بود که ایران امتیازات هسته ای بدهد و آمریکا هم در مقابل امتیازاتی در حوزه تحریم های هسته ای ارائه کند. این موجب شد که یک منطقه خاکستری شکل بگیرد که در آن بقیه تحریم ها باقی بماند؛ یعنی هم تحریم های اولیه باقی بماند و هم تحریم های ثانویه مربوط به سایر موضوعات.

به دلیل این منطقه خاکستری، شرکت ها و بانک های بزرگ بین المللی نمی توانستند دریابند که آیا تحریم هایی که علیه ایران باقی مانده، برای آنها ریسک دارد یا خیر. بنابراین از همکاری با ایران اجتناب کردند و همزمان تنش بین دو کشور نیز ادامه یافت. در شرایط فعلی نیز اگر بعد از این مذاکرات به وضعیتی مشابه برجام برسیم که باز یک منطقه خاکستری شکل بگیرد و بعضی تحریم ها بماند و بعضی تعلیق شود، دوباره با همان مشکلات مواجه خواهیم شد.

در نتیجه راه درست این است که طرف ایرانی به فکر حل جامع و کامل مشکل با آمریکا باشد و در ازای آن، طرف آمریکایی بپذیرد که کلیه تحریم ها را همان طور که در یادداشت تفاهم قول آن را داده، لغو کند. در غیر این صورت، بلاتکلیفی سیاسی و تعلیق اقتصادی تداوم می یابد و در مقطعی در آینده ممکن است دوباره شاهد شکل گرفتن تنش های سیاسی و نظامی گسترده شویم.