استفن کالینسون، خبرنگار بخش بین الملل شبکه سی ان ان.

به نقل از شبکه سی ان ان؛ قرار است برقراری صلح با ایران به همان اندازه دشوار، پیچیده و پرهزینه باشد که جنگیدن با آن بود. نخستین تلاش های جی. دی. ونس، معاون رییس جمهور آمریکا برای آغاز مذاکرات در سوییس با هدف تبدیل تفاهم نامه امضاشده با تهران به توافقی پایدار و دائمی برای پایان دادن به تنش ها، از همان ابتدا با موانع و چالش های جدی روبه رو شده است.

تفاهم نامه ای که هفته گذشته توسط دونالد ترامپ در فرانسه به امضا رسید، زمینه توقف درگیری ها، ازسرگیری تردد دریایی در تنگه هرمز و ارائه مشوق های اقتصادی به ایران را در ازای تعهد تهران به عدم توسعه برنامه هسته ای نظامی فراهم می کند. با این حال، این توافق مهم ترین و حساس ترین پرونده های اختلافی را حل وفصل نکرده و آن ها را به مذاکرات بعدی واگذار کرده است. بر این اساس، موضوعاتی حیاتی همچون آینده برنامه هسته ای ایران، سرنوشت ذخایر اورانیوم غنی شده این کشور و سایر مسائل راهبردیِ مورد اختلاف، به مذاکراتی پیچیده و سرنوشت ساز در طول 60 روز آینده موکول شده اند.

مهم ترین دستاورد مثبت این توافق، پایان دادن به رویارویی مستقیم میان ایالات متحده و ایران است؛ رویارویی خطرناکی که همواره احتمال گسترش آن به یک بحران منطقه ای و بین المللی وجود داشت. فیلیپ گوردون، از مقام های ارشد پیشین امنیت ملی آمریکا، روز یکشنبه در گفت وگو با برنامه فرید زکریا در شبکه سی ان ان، با اشاره به چشم انداز تداوم آتش بس اظهار داشت: دست کم احتمال قابل توجهی وجود دارد که این آتش بس پایدار بماند، زیرا حفظ آن در راستای منافع هر دو طرف است. او با تأکید بر منافع اقتصادی ایران از تداوم این وضعیت افزود: ایران این ظرفیت را دارد که روزانه میلیون ها دلار از محل صادرات نفت درآمد کسب کند و به همین دلیل انگیزه کافی برای پایبندی به توافق را خواهد داشت. در مقابل، ایالات متحده نیز بی تردید خواهان حفظ این توافق است، زیرا تمایلی ندارد بار دیگر وارد یک جنگ جدید شود.

قطر و پاکستان که به طور مشترک نقش میانجی را در این روند بر عهده دارند، اواخر شامگاه یکشنبه در بیانیه ای مشترک اعلام کردند که مذاکرات در فضایی مثبت و سازنده برگزار شده و به پیشرفت های امیدوارکننده ای انجامیده است. این دو کشور همچنین تأکید کردند که طرفین بر سر یک نقشه راه برای دستیابی به توافقی نهایی ظرف 60 روز آینده به تفاهم رسیده اند.

با این حال، نشانه های شکنندگی این چارچوبِ توافق به سرعت در حال آشکار شدن است؛ چراکه همان فشارها، محدودیت ها و ملاحظات راهبردی که پیش تر زمینه ساز شکل گیری تنش شده بودند، اکنون روند صلح را نیز با تهدید مواجه کرده اند. در این میان، ایران در تلاش است از اهرم های فشاری که در جریان تحولات اخیر به دست آورده بهره برداری کند و پیش تر نیز مدعی مسدودسازی تنگه هرمز شده بود.

در مقابل، دونالد ترامپ روز یکشنبه با لحنی هشدارآمیز واکنش نشان داد و با تهدید به استفاده از زور، اعلام کرد که اعضای تیم مذاکره کننده ایران ممکن است حتی امکان بازگشت به کشور خود را نیز نداشته باشند. هم زمان، تداوم تنش میان اسراییل و ایران بر سر جبهه لبنان نیز به یکی دیگر از عوامل بی ثبات کننده تبدیل شده و این خطر را افزایش داده است که کل روند مذاکرات و تلاش های دیپلماتیک جاری با اختلال یا حتی شکست مواجه شود.

در واشنگتن به ندرت می توان شاهد شکل گیری اجماعی فراگیر میان دو حزب اصلی آمریکا بود، اما این بار نگرانی مشترکی میان جمهوری خواهان و دموکرات ها پدید آمده است؛ نگرانی از اینکه رییس جمهور آمریکا برای دستیابی به این توافق، امتیازهای بیش از اندازه ای واگذار کرده باشد. در کنار این دغدغه، تردیدهای گسترده ای نیز درباره میزان دوام و پایداری توافق وجود دارد؛ هرچند بسیاری از ناظران و بازیگران سیاسی از احتمال پایان دائمی درگیری ها ابراز خرسندی و آسودگی می کنند.

مجموعه این ابهام ها و نگرانی ها، ادعای دونالد ترامپ مبنی بر دستیابی به یک پیروزی تاریخی را با چالش مواجه کرده و نشان می دهد که آرامش نسبی اقتصاد جهانی پس از توقف درگیری ها، همچنان ماهیتی شکننده و ناپایدار دارد. در سطحی کلان تر، این تنش ها بار دیگر توجه ها را به موضوعی جلب کرده اند که منتقدان ترامپ از آن به عنوان یک خطای راهبردی یاد می کنند؛ یعنی تصمیم رییس جمهور آمریکا برای آغاز رویارویی که اکنون جای خود را به مجموعه ای از پیامدهای پیچیده، آشفته و احتمالاً بلندمدت داده است.

با این وجود، این تفاهم نامه همچنان مهم ترین و واقع بینانه ترین امید برای جلوگیری از بازگشت به درگیری به شمار می رود؛ درگیری ویرانگری که می تواند به کشته شدن شمار بیشتری از افراد بینجامد، کشورهای حاشیه خلیج فارس را بار دیگر به عرصه رویارویی و بی ثباتی بکشاند و اقتصاد جهانی را با شوک ها و تکانه های تازه مواجه سازد. چنین سناریویی به احتمال زیاد موجب افزایش دوباره قیمت انرژی و کالاها خواهد شد و فشار بیشتری را بر مصرف کنندگانی وارد می کند که همین اکنون نیز برای تأمین هزینه های زندگی روزمره خود با چالش های اقتصادی روبه رو هستند.

در عین حال، هرچند منتقدان دموکراتِ ترامپ همچنان بر آنچه ناکامی های راهبردی دولت او می خوانند تأکید دارند، اما واقعیت آن است که یک منفعت ملی مهم برای ایالات متحده در حفظ این توافق نهفته است؛ منافعی که ایجاب می کند واشنگتن برای صیانت از آتش بس و دستیابی به بهترین نتیجه ممکن در مرحله نهایی مذاکرات، تلاش خود را ادامه دهد.

رییس جمهور آمریکا همچنان نارضایتی عمیق خود از رفتار ایران را پنهان نمی کند و بار دیگر به همان الگوی تهدیدهایی بازگشته است که حتی در دوران اوج تنش نیز نتوانست تهران را به پذیرش و اجرای خواسته های واشنگتن وادار کند. ترامپ روز یکشنبه در گفت وگویی با شبکه فاکس نیوز با ادبیاتی تند هشدار داد که اگر ایران تنگه هرمز را بازگشایی نکند، شخصاً کنترل این گذرگاه راهبردی را در دست خواهد گرفت. با این حال، واقعیت آن است که هزینه های سیاسی، نظامی و اقتصادی چنین اقدامی به اندازه ای سنگین است که ایالات متحده پیش تر نیز از اجرای آن خودداری کرده بود.

از همین رو، تهران ممکن است اعتبار و قابلیت اجرایی این تهدید را مورد تردید قرار دهد؛ به ویژه آنکه تجربه ماه های گذشته نشان داده است فاصله قابل توجهی میان برخی هشدارهای لفظی و گزینه های عملیِ در دسترس واشنگتن وجود دارد.

تهران همچنین به خوبی آگاه است که دونالد ترامپ با محدودیت زمانی قابل توجهی روبه روست؛ چراکه او تلاش می کند پیش از برگزاری انتخابات میان دوره ای ماه نوامبر، دستاوردهای اقتصادی و سیاسی ناشی از یک توافق صلح را به سرمایه ای سیاسی برای دولت خود تبدیل کند. در همین چارچوب، محمدباقر قالیباف، از مقامات ارشد ایران، روز یکشنبه در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: آیا هرگز به این فکر نمی کنند که اگر تهدیدهایشان واقعاً کارآمد بود، امروز به چنین سطحی از استیصال نمی رسیدند؟ این اظهارات نشان می دهد که تهران تمایلی ندارد روند مذاکرات را به گونه ای پیش ببرد که رییس جمهور آمریکا بتواند در کوتاه ترین زمان ممکن، توافقی نهایی را به عنوان یک پیروزی سیاسی در داخل آمریکا معرفی کند.

به نظر می رسد ایران در پی آن است که این پیام را منتقل کند که بقای نظام سیاسی کشور، آغازگر مرحله ای تازه در معادلات راهبردی خلیج فارس بوده است. در این چارچوب، اعلام بسته شدن تنگه هرمز با هدف افزایش فشار بر دولت ترامپ برای تضمین اجرای آتش بس در لبنان و جلوگیری از تداوم حملات اسراییل علیه نیروهای حزب الله صورت گرفت.

از یک سو، تهران در حال آزمودن میزان توانایی دونالد ترامپ برای مهار بنیامین نتانیاهو و وادار کردن اسراییل به پایبندی به توافقات موجود است و از سوی دیگر، تلاش می کند نشان دهد که همچنان قصد دارد نفوذ منطقه ای خود را از طریق شبکه متحدانش حفظ کند. با این حال، هرچند دونالد ترامپ و جی. دی. ونس در روزهای اخیر انتقادهای کم سابقه ای را متوجه اسراییل کرده اند، رییس جمهور آمریکا هم زمان پیام هشدارآمیزی نیز برای تهران ارسال کرده است. ترامپ روز یکشنبه تهدید کرد که اگر ایران در مهار حزب الله و جلوگیری از تشدید تنش ها نقش مؤثری ایفا نکند، با ضربه ای بسیار سخت مواجه خواهد شد.

تجربه تاریخی نشان می دهد که اسراییل غالباً تا واپسین لحظات پیش از اجرای آتش بس و حتی در برخی موارد پس از آغاز آن نیز به عملیات نظامی خود ادامه می دهد تا این پیام را منتقل کند که هرگز بر سر آنچه منافع حیاتی امنیت ملی خود می داند، مصالحه نخواهد کرد. در همین چارچوب، اسراییل در روزهای جمعه و شنبه اهدافی را که مواضع حزب الله در لبنان توصیف کرد، هدف حملات خود قرار داد؛ با این حال، هم زمان با آغاز مذاکرات در سوییس، نوعی آتش بس شکننده و موقت برقرار شد که همچنان با ابهام ها و تهدیدهای جدی مواجه است.

بنیامین نتانیاهو اکنون در موقعیتی پیچیده و دشوار قرار گرفته است. از یک سو، با فشارهای مستقیم دونالد ترامپ برای حفظ مسیر توافق و جلوگیری از تشدید تنش ها روبه روست و از سوی دیگر، با مخالفت بخش قابل توجهی از افکار عمومی و جریان های سیاسی اسراییل نسبت به توافقِ مورد حمایت رییس جمهور آمریکا مواجه شده است. در عین حال، اصرار ایران بر توقف کامل درگیری ها در لبنان نیز می تواند به یکی از گره های اصلی مذاکرات تبدیل شود؛ مسئله ای که این منطقه را بار دیگر در معرض منازعات قرار می دهد.

در عین حال، تردیدهای عمیقی نیز نسبت به مفاد این تفاهم نامه وجود دارد. از جمله مهم ترین موارد مورد مناقشه، تعلیق تحریم های مربوط به صادرات انرژی و دارویی ایران در طول دوره 60 روزه مذاکرات و همچنین ایجاد صندوقی 300 میلیارد دلاری برای احیای اقتصاد ایران است؛ صندوقی که به گفته مقام های آمریکایی قرار است با مشارکت و تأمین مالی قدرت های منطقه ای شکل بگیرد.

منتقدان دونالد ترامپ استدلال می کنند که رییس جمهور آمریکا برای دستیابی به بازگشایی تنگه هرمز، بهای سنگینی پرداخت کرده و در عمل، بخشی از مهم ترین اهرم های فشار واشنگتن را پیش از آغاز مرحله حساس مذاکرات درباره برنامه هسته ای ایران واگذار کرده است. به باور این منتقدان، اعطای چنین امتیازهایی در شرایطی که مهم ترین پرونده های اختلافی هنوز حل وفصل نشده اند، می تواند قدرت چانه زنی آمریکا را در مراحل بعدی مذاکرات کاهش دهد و دست تهران را برای ورود به گفت وگوهای آینده با اعتمادبه نفس و انعطاف کمتر باز بگذارد.

با این حال، لیندسی گراهام، سناتور جمهوری خواه و از نزدیک ترین متحدان سیاسی دونالد ترامپ، از رویکرد رییس جمهور در قبال این تفاهم نامه دفاع کرد؛ هرچند خود او نیز نسبت به موفقیت نهایی این مسیر خوش بین به نظر نمی رسد. گراهام در گفت وگو با شبکه سی بی اس نیوز اظهار داشت: اگر این تفاهم نامه نتواند مسیری دیپلماتیک برای حل بحران فراهم کند، تنها گزینه های باقی مانده، جنگ یا اشکال دیگری از اعمال فشار خواهند بود. بنابراین باید این فرصت را امتحان کنیم؛ باید به راه حل دیپلماتیک مجال دهیم و آن را بیازماییم. او در ادامه با لحنی محتاطانه نسبت به سرنوشت مذاکرات تأکید کرد: فکر می کنم این روند در نهایت شکست خواهد خورد.

در مقابل، کوری بوکر، سناتور دموکرات ایالت نیوجرسی، این توافق با ایران را شکستی فاجعه بار که محصول عملکرد خود ترامپ است و نوعی تسلیم کامل توصیف کرد. او در گفت وگو با شبکه ان بی سی نیوز با انتقاد شدید از مفاد تفاهم نامه اظهار داشت: ایران همه مزایا را به دست می آورد؛ به معنای واقعی کلمه میلیاردها دلار نصیبش می شود، در حالی که آمریکا همچنان هزینه این وضعیت را می پردازد؛ از 100 میلیارد دلاری که در جنگ هزینه کردیم گرفته تا افزایش سرسام آور هزینه های زندگی که امروز هر شهروند آمریکایی با آن روبه روست.

چند روز پرتنش و آکنده از اختلاف نشان داده است که چشم انداز ترامپ برای دستیابی به خاورمیانه ای دگرگون شده و حل پرونده هسته ای ایران، دست کم در شرایط فعلی، همچنان آرزویی دور از دسترس است. این تحولات همچنین حاکی از آن است که بن بست راهبردی ای که او با آغاز درگیری ایجاد کرد، اکنون با معمای مشابهی در مسیر صلح همراه شده است. اگر رویارویی نظامی نتوانست اهداف آمریکا را محقق کند، آغاز دشوار روند مذاکرات نشان می دهد که دستیابی به صلح نیز ممکن است به همان اندازه پیچیده و چالش برانگیز باشد.

منبع: فرارو