با استقرار دولت مسعود پزشکیان و انتصاب عباس عراقچی به عنوان سکان دار وزارت امور خارجه، جریان جبهه پایداری و طیف نزدیک به سعید جلیلی، از همان ابتدا نارضایتی خود را از این انتخاب نشان داد و ازهمان روزهای اول همان صدای اتهامی که سال ها درباره اتهام غربگرایی علیه ظریف بلند کرده بودند، اینبار با مخاطبی جدید تکرار کردند.

در طول دهه نود، این جریان با کلیدواژه هایی چون وادادگی ، تمسخر این که امضای کری تضمین است و خسارت محض ، فضای عمومی کشور را تا اندازه ای تحت تاثیر قرار داد . آن ها ظریف را به عنوان نماد غربی شدن و سادگی دیپلماتیک هدف قرار می دادند. اما امروز، عبور نظام از آن دوقطبی های ساختگی و انتصاب عباس عراقچی به عنوان دیپلماتی با سابقه و تکنوکرات، نقاب از چهره این جریان برداشته است. عراقچی، دیپلماتی است که از دل نهادهای حاکمیتی برخاسته و پیوندهای مستحکمی با ساختار پدافندی و نظامی کشور دارد؛ با این حال، او نیز به محض قدم گذاشتن در مسیر گشایش های بین المللی به خصوص بعد از انعقاد اولیه تفاهم نامه ای با آمریکا برای پایان جنگ، در تیررس همان شبکه بولتن نویس، همان سخنرانان محفلی و همان نمایندگان اقلیت مجلس قرار گرفته است.

ابزار فشار این جریان در دوران ظریف، بیشتر جنبه عیان، نمایشی و تهاجمی داشت. تشکیل کمیسیون ویژه برجام در مجلس، حملات کلامی تند در صحن علنی، و تهدید نمادین به ریختن سیمان بر روی علی اکبر صالحی و ظریف در رآکتور اراک ، نمونه هایی از این رویکرد تهاجمی بود.

جبهه پایداری که در حوزه سیاست خارجی و موضوع مذاکره ائتلافی ناگسستنی با جریان سعید جلیلی دارد بیش از آنکه بر تحلیل های واقع گرایانه، داده های متقن دیپلماتیک یا مستندات نوین سیاست خارجی استوار باشد، بر یک نظام واژگانیِ کلیشه ای و کپی پیست شده متکی است.

بررسی تطبیقی بیانیه ها، مصاحبه های چهره های مشخصی در مجلس و خارج از مجلس، یادداشت های روزنامه ها و کانال های تلگرامی نشان می دهد که ادبیات به کاررفته علیه عباس عراقچی در ماه های اخیر- به خصوص ایام بعد از جنگ 12 روزه و بازه زمانی برقراری آتش بس و مذاکرات برای پایان جنگ- نسخه بازتولیدشده و بازنویسی شده همان کلماتی است که روزگاری بدون وقفه بر سر محمدجواد ظریف آوار می شد. این شباهت لغوی و متدولوژیک، اتفاقی نیست؛ بلکه برخاسته از یک اتاق فکر ثابت است که تکنیک ترور شخصیت از طریق برچسب زنی را مؤثرترین راه برای فلج کردن دستگاه دیپلماسی می داند.

در دهه نود، کلیدواژه هایی چون جاسوس های نفوذی در تیم مذاکره کننده ، وادادگی در برابر غرب ، امضای کری تضمین است ، هسته ای رفت و تحریم ها ماند و در نهایت واژه ثقیل خیانت ، ترجیع بند تمام مواضع این جریان علیه ظریف بود. آن ها تلاش می کردند با پیوند زدن هرگونه تفاهم بین المللی به مفاهیمی چون تحقیر ملی ، عواطف مذهبی و ملی جامعه را علیه تیم دیپلماسی بشورانند.

حال با گذشت سال ها و روی کار آمدن دولت جدید، همان ساختار اتهام زنی با کمترین تغییر در آرایه کلمات، علیه عباس عراقچی فعال شده است. امروز اگر عراقچی در راستای منافع ملی و با هماهنگی سطوح عالی نظام، گامی برای تنش زدایی در روابط منطقه ای یا احیای کانال های گفت وگو جهت کاهش فشار تحریم ها بردارد، ماشین تبلیغاتی پایداری بلافاصله او را با عناوینی چون پروژه بگیر غرب ، احیاکننده خسارت محض برجام و مذاکره کننده منفعل خطاب می کند.

یکی از تکنیک های برجسته در این محور، مشابه سازی تاریخی معکوس است. خطبا و بولتن نویسان این جریان تلاش می کنند هرگونه تحرک دیپلماتیک عراقچی را به عنوان استمرار خط ظریف معرفی کنند تا بدین ترتیب، تمام ذهنیت های منفی و دوقطبی های فرساینده دهه نود را به صورت پیش فرض روی سر وزیر امور خارجه جدید بارگذاری کنند. در این ادبیات، عراقچی نه به عنوان یک کارگزار مستقل و دیپلمات ارشد نظام، بلکه به عنوان امتداد همان تفکر واداده بازنمایی می شود.

برای این جریان، تفاوتی ندارد که عراقچی در چه بستر زمانی و با چه میزان از هماهنگی با ارکان دفاعی، نظامی و امنیتی کشور حرکت می کند؛ به محض اینکه او یا قالیباف به دایره موضوعی مرتبط با تفاهم نزدیک شوند، همان سرنوشتی را دارند که سعی داشتند برای ظریف در دهه 90 رقم بزنند.

این کپی پیستِ ادبیاتی علاوه بر تاکید بر این که نگاه این جریان به مقوله دیپلماسی را نشان می دهد، نشان دهنده یک فقر تئوریک عمیق در بدنه جبهه پایداری است. از آنجا که این جریان توان ارائه یک دکترین جایگزین، کارآمد و صلح آمیز برای اداره کشور و رفع چالش های بین المللی ایران را ندارد، ناچار است به ابزار قدیمی خود یعنی تولید هراس و متهم سازی پناه ببرد.

آن ها با چسباندن برچسب هایی چون خائن یا مرعوب غرب به عراقچی، عملاً راه را بر هرگونه نقد کارشناسی و منصفانه می بندند و فضا را به سمتی می برند که هرگونه توافق، پیش پیش یک شکست حتمی قلمداد شود. این فرمول تخریب، در پی آن است تا هزینه پافشاری بر منافع ملی را برای دیپلمات ها به قدری بالا ببرد که کارگزاران اجرایی از ترس ترور شخصیت و اتهامات ناموسی-سیاسی، ترجیح دهند دست به هیچ ابتکار عمل شجاعانه ای در عرصه بین المللی نزنند و منفعل باقی بمانند.

اگرچه جبهه پایداری و حلقه فکری سعید جلیلی تلاش می کنند تا عباس عراقچی را امتداد خطی و نعل به نعل محمدجواد ظریف نشان دهند، اما کالبدشکافی رفتاری این جریان در مواجهه با وزیر امور خارجه جدید، نشان دهنده یک تغییر تاکتیک در شیوه تخریب است.

رادیکال های سیاسی در دهه نود، پروژه زمین گیر کردن ظریف را با تکیه بر کاراکتر شخصی او، سوابق تحصیلی و زیستی اش در غرب و نوع نگاه تکنوکراتیکش به روابط بین الملل پیش می بردند. آن ها با برجسته سازی دوقطبی های کاذب مانند دیپلمات خندان در برابر سردار میدان ، توانستند بدنه اجتماعی خود را علیه وزارت امور خارجه وقت بسیج کنند.

ظریف در رسانه های این جریان، مظهر نگاهی معرفی می شد که گویا به توان داخلی بی اعتماد است و حل تمام مشکلات را در گرو لبخند مقامات غربی می بیند. این تصویرسازی، کار تخریب را برای پایداری چی ها به شدت آسان می کرد.

اما در مواجهه با عباس عراقچی، ماشین اتهام زنی پایداری با یک صخره سخت ساختاری مواجه شده است که آن ها را مجبور به بازطراحی شیوه های هجوم کرده است. عراقچی دیپلماتی نیست که بتوان به راحتیِ ظریف، برچسب و اتهام بیگانگی با لایه های سخت حاکمیت را به او چسباند. او خاستگاه مشخصی در نهادهای انقلابی دارد، سابقه حضور در سپاه پاسداران را در کارنامه خود ثبت کرده و در تمام سال های مذاکرات هسته ای، به عنوان دیپلماتی وفادار به خطوط قرمز نظام و دارای ارتباطات ارگانیک و عمیق با ارکان دفاعی و پدافندی کشور در ادبیات طیفی از اصولگرایان شناخته شده است. این پیشینه ساختاری باعث شده است که تک تیراندازان جبهه پایداری نتوانند از همان پهپادهای تخریبی سنتی استفاده کنند؛ چرا که زیر سوال بردن مطلق عراقچی، به معنای زیر سوال بردن فرآیندهای گزینش حاکمیتی و ساختار پایداری کل نظام قلمداد می شود.

از این رو، تغییر تاکتیک دلواپسان در این میدانِ یکسان، از ترور شخصیت کاراکتر وزیر به پروژه سازی پیرامون نتایج اقدامات او گردش کرده است. آن ها که دیگر نمی توانند به سوابق انقلابی یا عرق ملی عراقچی خدشه ای وارد کنند، تاکتیک خود را بر روی مچ گیری های متنی و تفسیرهای آخرالزمانی از بیانات دیپلماتیک او متمرکز کرده اند.

در این استراتژی جدید، رادیکال ها تلاش می کنند عراقچی را - نه به عنوان خائن- که به عنوان یک دیپلمات حرفه ای اما ساده دل بازنمایی کنند که اگرچه خودش قصد خیانت ندارد، اما در حال بازی در زمین طراحی شده توسط شبکه نفوذ و ظریف است.

آن ها با اختراع تعابیری چون عراقچی؛ مجری حسن نیت های بی جا ، تلاش می کنند او را مهره ای جلوه دهند که با وجود حسن نیتش، دستاوردهای میدانی و اقتدار نظامی کشور را در لایه های لغزان مذاکرات منطقه ای و بین المللی به ثمن بخس می فروشد.

شباهت رفتار پایداری در این دو دوره، در هدف غایی آن ها نهفته است: قفل کردن دست ابتکار عمل وزیر امور خارجه و زمین گیر کردن هر مذاکراتی که توسط نهاد امور خارجه پیگیری می شود .

آن ها با پیاده نظام های خود در کمیسیون های مجلس و اهرم کردن نهادهای نظارتی، می کوشند تا هرگونه تحرک، سفر منطقه ای یا بیانیه دیپلماتیک عراقچی را به یک بحران ملی یا امنیتی تبدیل کنند. این جریان با گروگان گیری کلمات عراقچی در رسانه های خود، پیامی آشکار به ساختار اجرایی می فرستد؛ پیامی با این مضمون که حتی اگر شما از تبار ارتش و سپاه هم باشید، به محض اینکه پشت میز دیپلماسی بنشینید و از زبان تفاهم و واقع گرایی استفاده کنید، از نظر این جریان رادیکال، یک مهره ضعیف هستید که باید زیر ضربه قرار بگیرید. این تغییر تاکتیک نشان می دهد که پایداری چی ها برای حفظ هژمونی خود، حاضرند حتی مرزهای صیانت از نیروهای اصیل ساختار حاکمیت را هم جابه جا کنند.

برای درک ریشه های عمیق پافشاری جبهه پایداری و حلقه فکری سعید جلیلی در مخالفت با هرگونه تحرک دیپلماتیک، نباید تنها به لایه های ظاهری و شعارهای ایدئولوژیک بسنده کرد.

تکرار مکرر سناریوی تخریب علیه محمدجواد ظریف در دهه 90 و بازتولید همان رفتار علیه عباس عراقچی در دولت جدید، نشان دهنده یک منفعت ساختاری و نهادینه شده است که حیات این جریان را مستقیماً به انسداد دیپلماتیک گره می زند.

دکترین این اقلیت پرصدا را می توان در مفهوم کاسبی از بحران خلاصه کرد.از منظر سیاسی جریان پایداری یک جریان بحران زیست است. مانیفست فکری این گروه بر پایه دوقطبی سازی های مطلق، ایجاد هراس دائمی از توطئه های خارجی و فرستادن این پیام به جامعه استوار است که کشور همواره در آستانه یک فروپاشی یا خیانت داخلی قرار دارد.

در فضای عادی، عقلانی و آرام این جریان حرفی برای گفتن ندارد و به حاشیه رانده می شود اما به محض اینکه سایه تنش، تحریم و بحران بر سر کشور سنگینی می کند، آن ها به عنوان تنها مفسران با حسن نیت و فضیلت بحران به میدان می آیند.

علاوه بر منافع سیاسی، لایه پیچیده تر این مخالفت ها را باید در اقتصاد سیاسی تحریم جست وجو کرد. در طول دو دهه گذشته، تحریم های بین المللی ساختار اقتصادی جدیدی را در ایران پدید آورده است که در ادبیات اقتصادی به کاسبان تحریم شهرت یافته اند. جریان رادیکال با تکیه بر شعار خودکفایی و دور زدن تحریم ها، شبکه ای وسیع از نهادهای موازی، شرکت های صوری و کریدورهای مالی غیرشفاف را شکل داده است که کل فرآیند تجارت خارجی کشور، از فروش نفت تا واردات کالاهای اساسی را مدیریت می کنند. شفافیت، افشای ذینفعان واقعی مالی و بازگشت ایران به نظامات استاندارد بانکی بین المللی (نظیر FATF) که از اهداف اصلی تیم دیپلماتیک عراقچی است، پاشنه آشیل این شبکه اقتصادی پنهان محسوب می شود. از نظر این جریان، هرگونه توافقی که به عادی سازی روابط تجاری ایران منجر شود، به معنای برچیده شدن این دالان های تاریک مالی و از دست رفتن رانت های میلیاردی ناشی از دور زدن تحریم هاست.

شباهت رفتاری این جریان در مواجهه با ظریف و عراقچی در همین نقطه معنا پیدا می کند؛ در دهه نود، زمانی که ظریف تلاش داشت با برجام زنجیرهای تحریم را از پای اقتصاد کشور باز کند، این جریان با راه اندازی کارزارهایی و متهم کردن تیم مذاکره کننده به وادادگی، در واقع از انحصار اقتصادی خود در شرایط تحریم دفاع می کرد.

امروز نیز که عراقچی با واقع گرایی به دنبال احیای کانال های گفت وگو و ایجاد روزنه های جدید برای تنفس اقتصاد ملی است، با همان سد آهنین مواجه می شود. دلواپسان با بمباران رسانه ای و متهم کردن عراقچی به فروش دستاوردهای ملی، تلاش می کنند فضا را به گونه ای ناامن و متشنج نگه دارند که هیچ سرمایه گذار خارجی یا بستر قانونی بین المللی جرات نزدیک شدن به ایران را نداشته باشد.

امروز، عباس عراقچی دقیقاً با همان مکانیسم فلج سازی بوروکراتیک دست وپنجه نرم می کند، اما با شدتی پیچیده تر. از آنجا که عراقچی خود فرزند همین ساختار حاکمیتی است و زبان بوروکراسی امنیت ملی را به خوبی می داند، جریان پایداری این بار به جای تقابل علنی، به سمت استراتژی گروگان گیری فرآیندها حرکت کرده است.

تندروها به دروغ این گونه وانمود می کنند که وزارت امور خارجه تحت هدایت عراقچی، سازمانی لغزان و متمایل به سازش است. این تصویرسازی معکوس به آن ها اجازه می دهد تا کارشکنی های خود در مسیر اجرای سیاست های تنش زدایی دولت را تحت عنوان نظارت استراتژیک و صیانت از خطوط قرمز بازتعریف کنند.

برای حلقه جلیلی، وزارت امور خارجه تنها زمانی مشروعیت دارد که به عنوان روابط عمومی تفکرات انسدادمحور آن ها عمل کند. به محض اینکه فردی مانند عراقچی بر اساس تکالیف قانونی و عقلانیت سیستمی نظام، سعی می کند از ظرفیت های شورای عالی امنیت ملی برای ایجاد اجماع ملی در مسیر گشایش های بین المللی استفاده کند، این جریان ترمزهای بوروکراتیک خود را فعال می کند. این گروگان گیری ساختاری، فراتر از یک رقابت جناحی، شریان حیاتی تصمیم گیری های چابک و به-موقع کشور را در بزنگاه های خطرناک تاریخی قفل می کند و فرصت های بی بدیل ژئوپلیتیک ایران را در مسلخ منافع محفلی قربانی می سازد.

جریان سعید جلیلی و جبهه پایداری، در دوران صدارت محمدجواد ظریف، با تعریف دیپلماسی به عنوان امری فانتزی، سازش کارانه و در تضاد ذاتی با اقتدار نظامی، بستر را برای فلج کردن وزارت امور خارجه مهیا می کرد. در آن پارادایم، ماشین تبلیغاتی دلواپسان این گونه وانمود می کرد که هرگونه دستاورد میدانی و نفوذ منطقه ای ایران، محصول مجاهدت های خط مقدم است و دیپلماسی تنها ابزاری برای به ثمن بخس فروختن این دستاوردها پشت میزهای مذاکره است. آن ها با قرار دادن این دو بازوی مکمل حاکمیت در برابر یکدیگر، ضربات سهمگینی بر انسجام تصمیم گیری راهبردی کشور وارد ساختند.

در این بستر ملتهب، عباس عراقچی سکان سیاست خارجی را در دست دارد انتظار منطقی این بود که رادیکال های داخلی با درک شرایط فوق العاده حساس کشور و تهدیدات مستقیمی که متوجه تمامیت ارضی است، دست از دوقطبی سازی های گذشته بردارند؛ اما در عمل، جبهه پایداری همان دوقطبی ساختگی را این بار با شدتی بیشتر و ابزاری خطرناک تر علیه عراقچی فعال کرده است.

از نظر جبهه پایداری و سعید جلیلی، وزارت امور خارجه مقتدر، وزارتی است که هر روز علیه تمام جهان بیانیه های تند صادر کند و راه های هرگونه مانور تاکتیکی و مفاهمه را مسدود سازد.

آن ها به دنبال آن هستند تا با ایجاد یک جو رعب و اتهام زنی در فضای داخلی، کارگزاران سیاست خارجی را به سمتی ببرند که از ترس برچسب خائن یا ترسو ، دست به هیچ ابتکار عمل شجاعانه ای برای تنش زدایی نزنند. این جریان ترجیح می دهد کشور در وضعیت نه جنگ و نه صلح دائمی باقی بماند تا آن ها بتوانند از مواهب سیاسی و بوروکراتیک این انسداد بهره مند شوند، حتی اگر این وضعیت به قیمت فرسایش شدید منابع ملی و افزایش تهدیدات امنیتی علیه ایران تمام شود. جمهوری اسلامی در شرایط فعلی در بزنگاهی تاریخی قرار گرفته است که باید میان هزینه های گزاف تندروی محفلی و دستاوردهای ملموس عقلانیت دیپلماتیک، دست به انتخابی قطعی بزند.

موافقان توافق و حامیان مسعود پزشکیان امیدوار هستند و می گویند که فرجام این تقابل، انزوای تدریجی اما قطعی جریان رادیکال در لایه های تصمیم ساز خواهد بود. اگرچه ماشین تخریب پایداری در کوتاه مدت با ابزار بولتن نویسی و هیاهوی مجلسی می تواند هزینه های روانی دیپلماسی را بالا ببرد، اما منطق حاکم بر منافع ملی ، اتاق جنگ تندروها را به حاشیه خواهد راند. امیدواری که مشخص نیست همچون امیدهای برباد رفته زیادی باز هم بر باد می رود یا خبری دیگر در راه خواهد بود.