بسیاری با افتخار می گویند از VPN استفاده می کنیم. این عبارتی ست که وزیر ارتباطات به تازگی بیان کرده. در مقابل، سیم کارت پرو که قرار است دسترسی متفاوتی به اینترنت برای گروهی خاص فراهم کند، از سوی بخشی از افکار عمومی به نمادی از تبعیض و امتیاز ویژه تعبیر می شود. این جابه جایی معنادار در نظام ارزش ها، پرسشی مهم را پیش روی سیاست گذاران قرار داده است: چگونه ابزاری که زمانی ضد ارزش محسوب می شد، به یک ارزش اجتماعی تبدیل شد و چرا امتیاز دسترسی ویژه به اینترنت، واکنش منفی جامعه را برانگیخته است؟

به گزارش فرارو، ستار هاشمی در خصوص تحول یافتن معنای VPN از ضدارزش به ارزش می گوید: این تجربه نشان داد که حکمرانی را منحصر در موضوعات فنی دانستیم و یک موضوع ضد ارزش را به ارزش تبدیل کردیم. از منظر جامعه شناسی ارتباطات نیز این دگرگونی تنها یک تغییر فنی یا فناورانه نیست، بلکه بازتاب تحولات عمیق تری در رابطه میان سیاست گذاری، افکار عمومی و نظام ارزش های اجتماعی است.

دکتر محمدعلی الستی، جامعه شناس ارتباطات و استاد دانشگاه، در گفت وگو با فرارو به بررسی چرایی تغییر ارزش ها و پیامدهای اجتماعی آن پرداخته و می گوید: ارزش ها از پایدارترین عناصر شخصیت و فرهنگ هستند، اما ثابت و تغییرناپذیر نیستند. این تغییر ارزش ها می تواند در دو سطح فردی و اجتماعی رخ دهد.

محمدعلی الستی به فرارو می گوید: در سطح فردی، ارزش های یک فرد از مسیرهای مختلفی دچار تغییر می شوند. یکی از مهم ترین این مسیرها، تجربه های عمیق و تکان دهنده ای مانند جنگ، مهاجرت، بیماری، فقدان عزیزان، موفقیت های بزرگ یا شکست های سنگین است. این تجربه ها ممکن است فرد را وادار کنند تا اولویت های زندگی خود را بازنگری کند. در واقع، چنین تجربه هایی می توانند زمینه ساز تغییر ارزش ها شوند.

عامل دیگر، به گفته او: کسب دانش و آگاهی جدید است. مطالعه، آموزش، سفر، آشنایی با دیدگاه های متفاوت و حتی مواجهه با ایده ها و نظریه های جدید، می تواند ارزش های پیشین فرد را به چالش بکشد و زمینه تغییر آن ها را فراهم کند. همچنین تغییر محیط اجتماعی نیز در این زمینه مؤثر است. ورود به دانشگاه، ازدواج، تغییر شغل، مهاجرت یا عضویت در یک گروه جدید، از جمله موقعیت هایی هستند که باعث می شوند افراد در معرض ارزش های تازه قرار بگیرند و تا حدی ارزش های گروهی را که به آن تعلق پیدا می کنند جذب کنند. در نتیجه، ممکن است دچار تغییر ارزش شوند.

عامل دیگری که به نظر می رسد نیز از دید او: در این فرآیند نقش دارد، تحول هویت شخصی است. با افزایش سن، تجربه های اجتماعی و درک فرد از خودش تغییر می کند. برای مثال، ممکن است فردی در دوران جوانی آزادی را مهم ترین ارزش خود بداند، اما در میانسالی امنیت یا مسئولیت پذیری را در اولویت قرار دهد.

اما در سطح اجتماعی، از دید این استاد دانشگاه: جوامع نیز ممکن است ارزش های خود را تحت تأثیر عوامل مختلف دستخوش تغییر کنند. یکی از این عوامل، تحولات اقتصادی است. صنعتی شدن، رفاه یا فقر گسترده می تواند نگرش ها و ارزش های مردم را تغییر دهد. عامل دیگر، تحولات فناورانه است. اینترنت، شبکه های اجتماعی و هوش مصنوعی شیوه نگاه مردم به حریم خصوصی، کار، دانش و ارتباطات را دگرگون می کنند.

همچنین به گفته او: تغییر نسل ها نیز در این زمینه اهمیت دارد. هر نسل در شرایط متفاوتی رشد می کند و ارزش های متفاوتی را می پذیرد؛ پدیده ای که در جامعه شناسی از آن با عنوان جایگزینی نسلی یاد می شود. علاوه بر این، نهادهایی مانند خانواده، مدرسه، رسانه ها، دین و دولت نیز در شکل گیری و تغییر ارزش ها نقش دارند.

او در پاسخ به این پرسش که آیا ارزش ها به صورت ناگهانی تغییر می کنند؟ می گوید: در بسیاری از موارد، پاسخ منفی است. تغییر ارزش ها معمولا تدریجی رخ می دهد. ابتدا میان ارزش های قدیمی و تجربه های جدید نوعی تعارض شکل می گیرد و همین تعارض به بازسازی ارزش ها منجر می شود.

برخی نظریه پردازان به اعتقاد این جامعه شناس نیز معتقدند تغییرات بلندمدت در شرایط زندگی، به ویژه افزایش امنیت اقتصادی، می تواند به تدریج ارزش های مردم را از بقای مادی به سمت خودبیانگری سوق دهد. به گفته او: زمانی که افراد صرفا درگیر بقا و تامین نیازهای اولیه هستند، اولویت های متفاوتی دارند؛ اما با دستیابی به سطحی از امنیت، به تدریج به دنبال کیفیت زندگی، رفاه و تحقق فردی می روند و ارزش هایشان نیز تغییر می کند.

بنابراین، به گفته این جامعه شناس ارتباطات: تغییر ارزش ها حاصل تعامل میان تجربه، آگاهی، محیط اجتماعی و نیازهای جدید است. از دیدگاه جامعه شناسی، نکته اصلی این است که هرگاه میان نیازهای مردم و سازوکارهای رسمی شکاف و تعارض ایجاد شود، افراد به دنبال راه حل های جایگزین می روند و در نتیجه، آنچه پیش تر نامشروع یا نامطلوب تلقی می شد، ممکن است به تدریج مشروعیت پیدا کند.

او می افزاید: در مقطعی استفاده از VPN چندان مثبت تلقی نمی شد. دلیل این مسئله آن بود که سازوکارهای حاکمیتی در آن زمان تا حدی با هنجارها و ملاحظات اخلاقی جامعه همگرایی بیشتری داشتند. برای مثال، سایت های مستهجن یا سایت هایی که خشونت را ترویج می کردند مسدود شده بودند و استفاده از VPN می توانست امکان دسترسی به چنین محتواهایی را، به ویژه برای نوجوانان، فراهم کند. به همین دلیل، جامعه نگاه مثبتی به VPN نداشت؛ زیرا تصور می شد که این ابزار می تواند بر وضعیت روحی، روانی، ذهنی و تربیتی افراد، به ویژه نسل جوان، تأثیر منفی بگذارد.

نوجوانان و جوانان به گفته الستی: تحت تأثیر این مسئله قرار می گرفتند و دلیل آن نیز این بود که در ابتدا، محدودسازی اینترنت در راستای ارزش های اخلاقی توجیه می شد. اما به تدریج، گسترش محدودیت ها و پاسخ نگرفتن بسیاری از نیازهای مردم، شرایط را تغییر داد. انسان همواره نیازمند کسب اطلاعات است و این نیاز یکی از نیازهای بنیادین او به شمار می رود. به ویژه در جوامع مدرن، در حوزه آموزش، پرورش، کسب وکارها و تحقیقات، دسترسی به اطلاعات ارزش بسیار بالایی دارد.

در چنین شرایطی، به گفته او: محدود شدن دسترسی به اینترنت باعث شد بخش بزرگی از مردم به استفاده از VPN روی بیاورند. به عبارت دیگر، VPN به عنوان ابزاری که نیاز مردم را برآورده می کرد، صاحب ارزش شد. همان VPN که پیش تر، از نگاه جامعه، ابزاری آسیب زا تلقی می شد، اکنون به ابزاری برای تامین نیاز مردم به اطلاعات تبدیل شده بود. بنابراین VPN مشروعیت پیدا کرد.

اما در مقابل، از نگاه این استاد دانشگاه: موضوع اینترنت طبقاتی و دسترسی های ویژه مطرح شد. در اینجا مسئله تبعیض و انحصار شکل گرفت. در واقع نوعی امتیاز ویژه در دسترسی به اطلاعات ایجاد شد؛ به این معنا که گروهی از افراد امکان استفاده از امکاناتی را پیدا کردند که در اختیار همه شهروندان نبود. به همین دلیل، کسانی که از طریق اینترنت یا سیم کارت های ویژه از این امتیازات برخوردار می شدند، در نگاه افکار عمومی با واکنش منفی مواجه و منفور شدند.

در نتیجه، به گفته او: همان اینترنتی که پیش تر وسیله ای برای پاسخ به نیازهای مردم بود، هنگامی که به نماد تبعیض تبدیل شد، ارزش خود را از دست داد. ابزاری که زمانی برای تحقیق، کسب آگاهی و پاسخ به نیاز دانستن مورد استفاده قرار می گرفت، زمانی که تداعی کننده تبعیض و نابرابری شد، دیگر آن جایگاه مثبت پیشین را نداشت.

الستی با نگاهی اقتصادی مساله VPN را با مفهوم مافیا نیز توضیح داده و می گوید: البته هر احتکارکننده ای مافیا نیست. اما وقتی از مافیا سخن می گوییم، منظور یک سیستم پیچیده و سازماندهی گسترده ضدانسانی است که با ایجاد انحصار و سپس کسب درآمد از رفع آن انحصار عمل می کند و برخلاف منافع انسان هاست؛ مثل مافیای مواد مخدر یا اسلحه. گاهی خودِ سیستم کمبود (کمبود مصنوعی) را ایجاد می کند؛ یعنی در جایی که عرضه در اختیار اوست، محدودیت به وجود می آورد تا بتواند از طریق همان محدودیت، منافع کلان به دست آورد چون تقاضا افزایش یافته.

در این چارچوب، به گفته او: برخی معتقدند نهادهای قانونی و کنترلی به گونه ای عمل می کنند که فیلترینگ و محدودیت در دسترسی به اطلاعات ایجاد می شود و سپس در سوی دیگر، VPN و فیلترشکن در اختیار متقاضیان قرار می گیرد. در چنین وضعیتی، هم عرضه و هم تقاضا تحت تاثیر قرار می گیرند. این همان وجه منفی پدیده ای است که برخی از آن با عنوان مافیا یاد می کنند.

این استاد دانشگاه در مورد بعد امنیتی قطع شدن اینترنت می گوید: قطعی اینترنت به دلیل مسائل امنیتی دو بعد پیدا می کند. اولین بعد این است که هر سواستفاده کننده ای برای سوءاستفاده خود توجیه دارد. کسی که می خواهد زمینه تقاضای vpn را بالا ببرد با مسدود کردن اینترنت. او برای این کار توجیهی بهتر از افزایش امنیت نمی تواند داشته باشد.

به گفته این استاد دانشگاه: انسان ها نیازمند اطلاعات هستند. اگر این نیاز از مسیرهای اصولی و معتبر تامین نشود، طبیعی است که شایعه اعتبار بیشتری پیدا کند و مردم به آن توجه بیشتری نشان دهند.

زمانی که نیاز مردم به شکل اصولی برآورده نشود، از دید او: ارزش ها نیز تغییر می کنند. در چنین شرایطی، شایعه ای که پیش تر سخنی بی اعتبار و غیرقابل اعتماد تلقی می شد، به منبعی قابل توجه برای بخشی از جامعه تبدیل می شود. این دقیقا همان فرآیند تغییر ارزش هاست؛ فرآیندی که در آن، به دلیل شکاف ها، برخی پدیده ها که پیش تر فاقد اعتبار بودند، به تدریج جایگاه و اهمیت پیدا می کنند.

منبع: فرارو