به نقل از اقتصادنیوز، در سال های اخیر و به ویژه در دوره های بحرانی اقتصادی و حتی پس از بحران های اقتصادی و شوک های ساختاری، بازار کار ایران با یک الگوی تکرارشونده اما عمیق ترمواجه شده است؛ خروج سریع تر زنان از اشتغال پایدار، تثبیت حضور آنان در بازار کار غیررسمی و تشدید هم زمان فقر و ناامنی شغلی در میان زنان.

داده های منتشرشده از سوی Statistical Center of Iran و همچنین گزارش های تطبیقی نهادهای بین المللی نشان می دهد که در اقتصادهای شکننده، جنسیت یکی از تعیین کننده ترین متغیرهای آسیب پذیری در بازار کار است.

بر اساس آخرین داده های طرح آمارگیری نیروی کار مرکز آمار ایران در سال های اخیر، نرخ مشارکت اقتصادی زنان در ایران در محدوده 12 تا 15 درصد قرار داشته است؛ در حالی که این شاخص برای مردان حدود 65 تا 70 درصد گزارش شده است.

به بیان ساده تر، از هر 100 زن در سن کار، تنها حدود 12 تا 15 نفر وارد بازار کار فعال می شوند، در حالی که این نسبت برای مردان بیش از دو سوم جمعیت در سن کار است. این شکاف ساختاری، یکی از پایدارترین نابرابری های بازار کار ایران محسوب می شود.در کنار این شکاف، نرخ بیکاری زنان نیز همواره بالاتر از میانگین کل و به طور معناداری بالاتر از مردان بوده است.

بر اساس داده های مرکز آمار، نرخ بیکاری زنان در برخی دوره ها به حدود 25 تا 28 درصد رسیده، در حالی که نرخ بیکاری مردان در همان دوره ها حدود 12 تا 14 درصد گزارش شده است. این اختلاف تقریباً دو برابری نشان می دهد که حتی ورود به بازار کار نیز برای زنان به معنای ثبات شغلی نیست و ریسک خروج از اشتغال برای آنان بالاتر است.

ساختار اشتغال نیز این نابرابری را تشدید می کند. بر اساس داده های تفکیکی مرکز آمار ایران، بیش از 60 تا 65 درصد اشتغال زنان در بخش خدمات متمرکز است؛ بخشی که عمدتاً شامل مشاغل خرد، فروش، خدمات شخصی و فعالیت های کم سرمایه است. این بخش در مقایسه با صنعت و کشاورزی، بیشترین حساسیت را نسبت به رکود اقتصادی، کاهش قدرت خرید و شوک های بیرونی دارد.

در نتیجه، در دوره های فشار اقتصادی، زنان بیش از سایر گروه ها در معرض حذف شغلی یا کاهش درآمد قرار می گیرند و بازار کار عملاً به سمت نوعی ناپایداری جنسیتی حرکت می کند؛ وضعیتی که در آن اشتغال زنان نه تنها کمتر، بلکه شکننده تر نیز هست.

به همین دلیل، اقتصاد ایران در زمان فشارهای مالی، عملاً با پدیده تعدیل زنانه در بازار کار مواجه می شود؛ پدیده ای که در آن زنان سریع تر از چرخه اشتغال رسمی حذف می شوند.

در کنار شکاف مشارکت و بیکاری، مطالعات بازار کار و پژوهش های داخلی نشان می دهد که شکاف دستمزد جنسیتی در ایران در حدود 20 تا 30 درصد برآورد می شود. این بدان معناست که در بسیاری از مشاغل مشابه، زنان به طور متوسط درآمدی کمتر از مردان دریافت می کنند.

این شکاف در بخش غیررسمی و مشاغل کم ثبات، که سهم زنان در آن بالاتر است، معمولاً عمیق تر می شود و به تشدید چرخه فقر شغلی در میان زنان منجر می گردد؛ چرخه ای که در آن هم درآمد کمتر و هم ریسک بالاتر بیکاری هم زمان عمل می کنند.

بر اساس داده های تطبیقی بانک جهانی و ILO، نرخ مشارکت اقتصادی زنان در جهان به طور میانگین حدود 40 درصد برآورد می شود، در حالی که این شاخص در ایران حدود 12 تا 15 درصد است. این فاصله نشان می دهد که مسئله صرفاً اقتصادی نیست، بلکه به ساختار بازار کار، نوع اشتغال و الگوی دسترسی زنان به فرصت های شغلی نیز مرتبط است.

در سال های اخیر، فشارهای تورمی، کاهش قدرت خرید و محدودیت فرصت های شغلی رسمی، مسیر اشتغال زنان را به سمت اقتصاد غیررسمی سوق داده است. مشاهدات میدانی و داده های غیرمستقیم نشان می دهد که حضور زنان در مشاغلی مانند:

به خصوص بعد از دوره جنگ تحمیلی سوم و افزایش بی رویه تورم کالاها افزایش یافته است.

اما این جابه جایی، برخلاف ظاهر آن، به معنای تنوع شغلی یا توانمندسازی اقتصادی نیست؛ بلکه نشانه ای از فرسایش اشتغال رسمی و تبدیل آن به اشتغال ناپایدار و روزمزد است. بسیاری از زنان فعال در کسب وکارهای خرد یا فضای دیجیتال، به ویژه در دوره های اختلال زیرساختی یا کاهش تقاضای مصرفی، با افت شدید درآمد یا توقف کامل فعالیت مواجه شده اند.

این روند نشان می دهد که بخش قابل توجهی از اشتغال زنان، نه بر پایه سرمایه پایدار، بلکه بر پایه دسترسی موقت به بازار و تقاضای شکننده شکل گرفته است.

بررسی داده های منتشرشده از سوی International Labour Organization (ILO) و همچنین گزارش های تحلیلی World Bank نشان می دهد که در جنگ ها و بحران های مسلحانه، اثرات بازار کار بر زنان نه تنها شدیدتر، بلکه ساختاری تر و پایدارتر از مردان است.

در نمونه افغانستان، پس از تغییر سیاسی 2021، اشتغال زنان به طور مستقیم و قابل سنجش کاهش یافته است. بر اساس گزارش ILO، اشتغال زنان در سال 2022 حدود 25 درصد کمتر از قبل از بحران (2021) برآورد شده، در حالی که این کاهش برای مردان حدود 7 درصد بوده است.

در واقع زنان تقریباً 3 تا 4 برابر بیشتر از مردان از بازار کار حذف شده اند.

در همین کشور، علاوه بر کاهش اشتغال، ساختار کیفیت اشتغال نیز به شدت تغییر کرده است. داده های بانک جهانی نشان می دهد که در سال 2025، حدود 92.9 درصد از اشتغال زنان در افغانستان در دسته “اشتغال آسیب پذیر” (Vulnerable Employment) قرار دارد؛ یعنی مشاغلی فاقد قرارداد رسمی، بیمه و امنیت شغلی.

این در حالی است که این شاخص برای مردان نیز بسیار بالا (حدود 81 درصد) است، اما همچنان نشان می دهد زنان در بالاترین سطح ناامنی شغلی قرار دارند.

مطالعات تطبیقی ILO درباره اقتصادهای جنگ زده نشان می دهد که در شرایط بحران، زنان معمولاً به جای ورود پایدار به بازار کار، وارد شکل های موقت، غیررسمی و خانگی اشتغال می شوند. در افغانستان، بخش مهمی از اشتغال زنان پس از بحران به کارهای خانگی و خوداشتغالی غیررسمی منتقل شده است، به گونه ای که گزارش ILO تأکید می کند این نوع اشتغال جایگزین، مانع از سقوط کامل نرخ مشارکت اقتصادی شده اما کیفیت اشتغال را به شدت کاهش داده است.

در تجربه جنگ های دیگر نیز الگوی مشابهی دیده می شود. برای مثال در مطالعات مربوط به جنگ اوکراین، پژوهش های اقتصادی نشان می دهد که زنان در مناطق درگیر جنگ با افزایش 6 تا 10 درصدی ریسک بیکاری نسبت به مردان مواجه شده اند، و حتی در مواردی که جایگزین نیروی کار مردان شده اند، این اشتغال عمدتاً در قالب مشاغل کم مهارت و موقت بوده است.

یکی از مهم ترین و حساس ترین گروه های در معرض این تحولات، زنان سرپرست خانوار هستند. بر اساس برآوردهای اجتماعی و اقتصادی، سهم این گروه در ساختار خانوارهای شهری و روستایی روندی افزایشی داشته و به یکی از محورهای اصلی فقر شهری تبدیل شده است.

این گروه به طور هم زمان با سه فشار ساختاری مواجه اند:

نخست، رشد مستمر هزینه های زندگی شامل مسکن، خوراک و درمان که سرعت آن از رشد درآمد پیشی گرفته است.

دوم، محدودیت شدید در دسترسی به اشتغال رسمی، بیمه شده و پایدار.

سوم، فقدان دسترسی کافی به سرمایه، وام و شبکه های اقتصادی حمایتی.

داده های مرکز آمار ایران و برآوردهای نهادهای حمایتی نشان می دهد تعداد زنان سرپرست خانوار در ایران بین 3.5 تا 6.5 میلیون نفر برآورد می شود که حدود 14 درصد کل سرپرستان خانوار را تشکیل می دهند. بخش قابل توجهی از این جمعیت در دهک های پایین درآمدی قرار داشته و وابستگی بالایی به مشاغل غیررسمی و کم ثبات دارد؛ موضوعی که آن ها را در برابر شوک های اقتصادی به یکی از آسیب پذیرترین گروه های بازار کار تبدیل کرده است.در چنین شرایطی، ورود به مشاغل غیررسمی برای این زنان نه یک انتخاب اقتصادی، بلکه یک الزام معیشتی برای بقا است.

مطالعات تطبیقی در اقتصادهای درگیر بحران یا پس از جنگ نشان می دهد که الگوی مشابهی در بسیاری از کشورها تکرار شده است. بر اساس گزارش های توسعه ای نهادهای بین المللی، در دوره های بحران:

-زنان سریع تر از بازار کار رسمی حذف می شوند

-نرخ بازگشت آنان به اشتغال پایدار پایین تر است

-سهم اشتغال غیررسمی در میان زنان افزایش می یابد

-شکاف درآمدی و امنیت شغلی جنسیتی تشدید می شود

این پدیده در ادبیات توسعه با عنوان تثبیت نابرابری جنسیتی در بحران شناخته می شود؛ به این معنا که بحران ها صرفاً شوک های اقتصادی نیستند، بلکه ساختارهای نابرابر موجود را بازتولید و تقویت می کنند.

در ایران نیز داده های مرکز آمار ایران نشان می دهد که شکاف مشارکت اقتصادی و بیکاری میان زنان و مردان در دوره های فشار اقتصادی نه تنها کاهش نیافته، بلکه در برخی دوره ها افزایش یافته است.

تصویر بازار کار زنان در ایران در سال های اخیر، به ویژه در دوره های پس از بحران، تصویری از یک جابه جایی ساختاری و تدریجی است؛ جابه جایی از اشتغال رسمی و نسبتاً پایدار به سمت اقتصاد غیررسمی، کم درآمد و ناپایدار.

در نهایت، اقتصاد بحرانی ایران در سطح بازار کار، بیش از هر زمان دیگری چهره ای زنانه به خود گرفته است؛ چهره ای که در آن زنان، زودتر حذف می شوند، دیرتر بازمی گردند و بیشتر در حاشیه باقی می مانند.