فرارو سینا طوسی، کارشناس ارشد مسائل بین الملل شورای آتلانتیک

به نقل از نشریه ریسپانسیبل استیت کرفت، جریان های تندرو ضدایرانی در واشنگتن، از جمله برخی دموکرات ها و مقامات سابق دولت ترامپ، انتقادات تندی را علیه دولت بایدن مطرح کرده اند. دلیل این انتقادها، موافقت بایدن با کاهش بخشی از تحریم ها و اجرای برنامه های اعتمادساز با تهران در قالب یک یادداشت تفاهم بوده است. با وجود تمام این هیاهوها، این منتقدان هنوز نتوانسته اند یک پرسش اساسی را پاسخ دهند. آیا به جز کشاندن دو کشور به سمت یک جنگ و درگیری نظامی جدید، جایگزین دیگری برای دیپلماسی و مذاکره وجود دارد؟

تجربه نشان داده است که فشارهای نظامی و اقتصادی نتوانسته است ایران را وادار به تسلیم کند. کارزار نظامی آمریکا علیه ایران از ابعادی بی سابقه برخوردار بود؛ به طوری که در کمتر از 40 روز، نزدیک به 13 هزار عملیات هوایی انجام شد و این عملیات را به یکی از گسترده ترین حملات هوایی تاریخ معاصر تبدیل کرد. دامنه اهداف نیز صرفاً به تأسیسات نظامی محدود نماند و کارخانه های فولاد، شرکت های داروسازی، مدارس، زیرساخت های آبی و مجموعه ای از مراکز غیرنظامی هدف قرار گرفتند.

با وجود تمام این فشارها، هدف اصلی این راهبرد که فلج کردن ساختار حکمرانی ایران بود، با شکست مواجه شد. ایران نه تنها فرو نپاشید و تسلیم نشد، بلکه با قدرت به مقابله برخاست. تهران موفق شد هزینه های بسیار سنگینی را به پایگاه های نظامی آمریکا و متحدان منطقه ای آن تحمیل کند. علاوه بر این، ایران توانست با تهدید به مسدود کردن تنگه هرمز، قدرت خود را به رخ بکشد و بخش مهمی از زیرساخت های نظامی، موشکی و پهپادی اش را نیز حفظ کند.

گزارش های مختلف نشان می دهند که ایران با سرعتی بسیار بیشتر از پیش بینی ها، در حال بازسازی و تقویت توانمندی های نظامی خود است. این موضوع فقط در میدان نبرد اهمیت ندارد، بلکه پیامدهای مهم و طولانی مدتی در سطح منطقه و جهان به دنبال خواهد داشت. دهه هاست که واشنگتن تلاش کرده با استفاده از تهدید به گزینه نظامی ، ایران را مهار کند. اما وقتی این تهدیدها عملی نشدند و هزینه های اقتصادی زیادی به جهان تحمیل شد، دولت آمریکا متوجه شد که راهی جز بازگشت به میز مذاکره ندارد.

در سال 2015 (1394)، آمریکا با وجود اینکه ایران به تمام تعهدات خود عمل کرده بود، از توافق هسته ای برجام خارج شد و دوباره تحریم های سنگینی را وضع کرد. در سال های اخیر نیز، واشنگتن بارها به اقدامات نظامی ناگهانی دست زده است. با این حال، دولت بایدن در سال 2023 (1402) پس از شکست در احیای برجام، تصمیم گرفت برای کاهش تنش با ایران به یک توافق جدید برسد.

بر اساس این توافق، دسترسی ایران به میلیاردها دلار از پول های مسدودشده اش در کره جنوبی فراهم شد. این پول ها برای اعتمادسازی به کشور قطر منتقل شدند تا شاید راه برای شروع دوباره مذاکرات باز شود. اما پس از عملیات هفتم اکتبر 2023 (15 مهر 1402) واشنگتن دوباره دسترسی ایران به این منابع مالی را مسدود کرد.

پیام این کار برای تهران کاملاً واضح بود: وعده های آمریکا هیچ اعتباری ندارند و تحریم هایی که امروز برداشته می شوند، ممکن است فردا دوباره برگردند. در چنین شرایطی، آمریکا وظیفه دارد اعتماد از دست رفته را جبران کند؛ هدفی که فقط با اقدامات عملی و واقعی به دست می آید، نه با حرف و وعده. درک این موضوع به معنای طرفداری از ایران نیست، بلکه نشان دهنده منطق قوی تهران در مذاکرات است که نتیجه سال ها بدعهدی واشنگتن محسوب می شود.

ایران در حال حاضر دو ابزار قدرت بسیار مهم در دست دارد. اولین ابزار، پیشرفت برنامه هسته ای و داشتن ذخایر اورانیوم با غنای بالا است و دومین ابزار، تسلط بر مسیر عبور کشتی ها در تنگه هرمز است. از نگاه تهران، از دست دادن این دو ابزار مهم در ازای وعده های توخالی آمریکا برای کاهش تحریم ها، یک اشتباه بزرگ است.

اگر توافقی صورت گیرد، مسیر حرکت کشتی ها عادی می شود، بازارهای جهانی انرژی به آرامش می رسند و فشارهای سیاسی روی دولت آمریکا کاهش می یابد. اما اگر واشنگتن دوباره به جای مذاکره، مسیر جنگ و درگیری را انتخاب کند، ایران بخش زیادی از ابزارهای دفاعی خود را از دست داده است. این دقیقاً همان اتفاق تلخی است که مقامات ایرانی تمام تلاش خود را می کنند تا جلوی آن را بگیرند.

به همین دلیل است که ایران اصرار دارد آمریکا ابتدا قدم های عملی بردارد، تعهداتش را اجرا کند و منافع اقتصادی ملموسی به ایران برسد تا سپس تهران از ابزارهای قدرت خود کوتاه بیاید. برخلاف نظر منتقدان، این پیش شرط ها مانع مذاکره نیستند. در واقع، بعد از یک دهه نقض عهد و سیاست فشار حداکثری ، این تنها راهی است که می تواند دیپلماسی را نجات دهد.

اگر قرار باشد یک توافق هسته ای کامل و جامع شکل بگیرد، آمریکا باید بخش زیادی از تعهدات خود را پیشاپیش و زودتر از ایران انجام دهد. اینجا است که نگاه ها دوباره به سمت منتقدان توافق در آمریکا جلب می شود. اگر این افراد با اقدامات اعتمادساز مخالف هستند، باید خیلی شفاف و روشن بگویند که چه نقشه یا راهکار جایگزینی دارند.

بسیار دور از ذهن است که ایران فقط با تکیه بر وعده های آمریکا، از قدرت و ابزارهای استراتژیک خود دست بکشد. اگر کسی چنین انتظاری داشته باشد، نشان می دهد که هیچ درک درستی از واقعیت های مذاکره ندارد و فقط به بن بست شدن بیشتر مسیر کمک می کند. بن بست در مذاکرات نیز به معنای آرامش و ثابت ماندن شرایط نیست.

ادامه این وضعیت باعث می شود دوباره به دوران سخت و بی نتیجه سیاست فشار حداکثری برگردیم؛ اما با این تفاوت که این بار، شرایط منطقه بسیار خطرناک تر و پیچیده تر است. ایران ثابت کرده است که می تواند از طریق تسلط بر تنگه هرمز، هزینه های سنگینی را به دشمنان خود تحمیل کند. کشورهای منطقه نیز هیچ علاقه ای به شروع یک جنگ جدید ندارند. از طرفی، سیاست زورگویی آمریکا کاملاً شکست خورده است و نتوانسته است ایران را به تسلیم وادار کند.

مخالفان مذاکره می توانند ادعا کنند که ادامه روند فعلی بهتر از توافق و دادن امتیاز است. اما واقعیت این است که پس از شکست تمام فشارهای اقتصادی و نظامی، مخالفت با مذاکره فقط به معنای تکرار اشتباهات گذشته است. این اشتباهات در سال های اخیر نه تنها باعث بی ثباتی و بحران های پی درپی شده اند، بلکه قدرت و نفوذ آمریکا را در منطقه خاورمیانه به شدت کاهش داده اند.