بررسی آمارهای بانک مرکزی در کمتر از یک دهه اخیر نشان می دهد نسبت پول به شبه پول روندی افزایشی داشته و همزمان نسبت نقدینگی به شاخص قیمت ها کاهش یافته است.

به گزارش دنیای اقتصاد، این تحولات بیانگر افزایش درجه پول داغ در اقتصاد و کاهش تمایل به سپرده گذاری بلندمدت است؛ به گونه ای که نقدینگی بیش از گذشته در قالب دارایی های نقدشونده نگهداری می شود.

اگرچه رشد نقدینگی یکی از مهم ترین عوامل شکل گیری و تداوم تورم به شمار می رود، اما بررسی دقیق تر تحولات پولی نشان می دهد که در سال های اخیر، رابطه میان این دو متغیر در اقتصاد ایران به سادگی قابل تبیین نیست. به عبارت دیگر، همه تورم تجربه شده را نمی توان تنها با افزایش حجم نقدینگی توضیح داد و برای درک کامل تر تحولات قیمتی باید به متغیر دیگری به نام سرعت گردش پول نیز توجه کرد.

یکی از شواهد این موضوع، روند نزولی مانده حقیقی نقدینگی در سال های اخیر است. کاهش این شاخص بیانگر آن است که سطح عمومی قیمت ها با سرعتی بیش از رشد نقدینگی افزایش یافته و در نتیجه، قدرت خرید نقدینگی موجود در اختیار خانوارها و بنگاه ها کاهش یافته است. چنین وضعیتی به معنای کاهش تمایل فعالان اقتصادی به نگهداری دارایی های ریالی است.

در شرایط تورمی، نگهداری پول به دلیل کاهش مستمر قدرت خرید، هزینه فرصت بالایی پیدا می کند. بنابراین خانوارها و بنگاه ها تلاش می کنند منابع نقد خود را هرچه سریع تر به کالا، ارز، طلا، مسکن یا سایر دارایی هایی تبدیل کنند که بتواند ارزش ثروتشان را حفظ کند. در چنین شرایطی، پول کمتر به عنوان ابزار نگهداری ارزش عمل می کند و بیشتر به وسیله ای موقت برای انجام مبادلات تبدیل می شود.

از نظر اقتصاددانان، با افزایش انتظارات تورمی، تقاضای حقیقی برای نگهداری پول کاهش می یابد. افراد در محیط های تورمی، دوره نگهداری پول را کوتاه تر می کنند و با فاصله های زمانی کمتری موجودی نقد خود را به کالا یا دارایی های واقعی تبدیل می کنند. نتیجه این رفتار آن است که سرعت گردش پول افزایش یافته و هر واحد رشد نقدینگی، فشار تورمی بیشتری نسبت به گذشته ایجاد می کند.

زمانی که مردم پول خود را به سرعت به کالا و دارایی تبدیل می کنند، افزایش عرضه پول نه تنها این روند را متوقف نمی کند، بلکه در صورت تشدید انتظارات تورمی، می تواند به افزایش بیشتر قیمت ها و در نهایت کاهش بیشتر مانده حقیقی نقدینگی منجر شود.

در شرایط باثبات، بخش عمده نقدینگی در قالب سپرده های مدت دار یا همان شبه پول نگهداری می شود؛ زیرا افراد انگیزه ای برای برداشت سریع منابع خود ندارند. اما با افزایش انتظارات تورمی، افراد ترجیح می دهند که دارایی های نقدشونده بیشتری داشته باشند.

بنابراین، سپرده های مدت دار به تدریج به پول تبدیل می شوند تا امکان خرید سریع کالا، ارز یا سایر دارایی ها فراهم باشد. در نتیجه، سهم پول از کل نقدینگی افزایش می یابد.

نسبت پول به شبه پول که در ابتدای سال 1395 حدود 14 درصد بود، با رشد نزدیک به دو و نیم برابری، در ابتدای سال جاری به حدود 34 درصد رسیده است. این تغییر نشان می دهد فعالان اقتصادی افق تصمیم گیری کوتاه تری پیدا کرده اند و تمایل بیشتری به نگهداری دارایی های کاملا نقدشونده دارند. از این منظر، تورم ماه های اخیر را نمی توان صرفا حاصل رشد حجم نقدینگی دانست؛ بلکه افزایش سرعت تبدیل شبه پول به پول و سپس تبدیل پول به کالا و سایر دارایی ها نیز نقش مهمی در تشدید فشارهای تورمی ایفا کرده است.

در آمارهای پولی ایران، نقدینگی از دو بخش تشکیل می شود: پول و شبه پول. پول شامل اسکناس، مسکوک و سپرده های دیداری است که امکان خرج شدن فوری دارند، در حالی که مهم ترین جزء شبه پول، سپرده های مدت دار بانکی است. بنابراین، پول را می توان نقدینگی آماده خرج شدن و شبه پول را نقدینگی در حال پس انداز دانست. هرچه سهم پول از نقدینگی بیشتر شود، یعنی بخش بیشتری از نقدینگی آماده گردش در بازارهاست.

بررسی داده ها نشان می دهد در دوره قبل از سال 1399، نسبت پول به شبه پول نسبتا پایین بود، زیرا تورم تا حدی قابل پیش بینی بود و سود بانکی بخش مهمی از کاهش ارزش پول را جبران می کرد. اما از اواخر دهه 1390، با شتاب گرفتن رشد قیمت ها، نرخ سود حقیقی منفی شد و سپرده گذاری جذابیت خود را از دست داد. در چنین شرایطی، افراد به جای نگهداری پول در سپرده های مدت دار، آن را به حساب های دیداری منتقل کردند تا در فرصت مناسب دارایی هایی مانند ارز، طلا، خودرو، مسکن و سهام خریداری کنند.

از نگاه اقتصاددانان، یکی از ابزارهای بانک مرکزی برای کنترل تورم، تنظیم نرخ سود بانکی است. افزایش نرخ سود می تواند سرمایه گذاران را به سپرده گذاری بلندمدت تشویق کرده و باعث تبدیل پول به شبه پول شود؛ اتفاقی که سرعت گردش پول و تقاضای سفته بازی را کاهش می دهد.

نرخ سود بانکی در اواخر سال 1401 افزایش یافت و همزمان نسبت پول به شبه پول تا حدی کاهش پیدا کرد، اما این اثر پایدار نبود. پس از چند ماه، با منفی شدن دوباره نرخ سود حقیقی، نسبت پول به شبه پول بار دیگر روندی صعودی گرفت. در نتیجه، تصمیم افراد برای سپرده گذاری صرفا تابع نرخ سود نیست؛ بلکه بیش از آن، به انتظارات آنها از آینده اقتصاد و تورم بستگی دارد.