تازه ترین گزارش های مربوط به تورم، تصویری از اقتصاد ایران به ما نشان می دهند که در نگاه اول با آنچه در کوچه و خیابان می بینیم کاملاً تفاوت دارد. بر اساس آمارهای رسمی، تورم نقطه به نقطه در گروه خوراکی ها و آشامیدنی ها در اردیبهشت 1405 به حدود 130 درصد رسیده است. این عدد بزرگ نشان می دهد که بعد از گروه دخانیات، خوراکی ها بالاترین نرخ تورم را در کشور دارند.

به گزارش فرارو، با وجود این گرانی ها، کافی است سری به کافه های شلوغ، مراکز خرید بزرگ یا خیابان های شمال شهر بزنید تا یک پرسش مهم در ذهن شما شکل بگیرد. اگر قدرت خرید مردم تا این اندازه کم شده است، این حجم بزرگ از مصرف و خرید چگونه توجیه می شود؟

شاید کوتاه ترین و ساده ترین پاسخ به این پرسش، تغییر الگوی مصرف مردم باشد. بیایید برای درک بهتر موضوع، کمی روی جامعه زوم کنیم و یک کافه شلوغ در شمال تهران را تصور کنیم. روی یک میز چهار نفره کنار پنجره، بشقاب های نیمه خالی ناهار، چهار فنجان قهوه تازه، یک پاکت سیگار و چند گوشی آیفون 17 به چشم می خورد. گفت وگوی افراد حاضر در این میز با یک تبریک ساده آغاز می شود.

صاحب گوشی در پاسخ به او می گوید: بله... این دقیقاً همان پولی بود که برای خرید خودرو پس انداز کرده بودم. با افزایش قیمت دلار و شروع جنگ، قیمت خودرو دوباره به شدت بالا رفت و در نهایت تصمیم گرفتم به جای آن آیفون بخرم.

این پاسخ کوتاه، زمینه ساز یک پرسش اساسی و مهم در اقتصاد امروز ماست. چطور ممکن است پولی که برای خرید یک کالای سرمایه ای مثل ماشین پس انداز شده، به راحتی با خرید یک تلفن همراه خرج شود؟ چه منطق و دلیل اقتصادی پشت این تصمیم گیری پنهان شده است؟

قصه کوتاهی که از این کافه خواندیم، در واقع روایتگر بخش مهمی از زندگی روزمره مردم ایران پس از سال ها فراز و نشیب اقتصادی است. اعداد و ارقام اقتصادی بسیار ترسناک هستند و زندگی کردن در میان این آمارها، واقعاً طاقت فرسا شده است.

تورم نقطه به نقطه گروه خوراکی ها، آشامیدنی ها و دخانیات در اردیبهشت 1405 از مرز 113 درصد عبور کرده است. مرکز آمار نیز تورم نقطه به نقطه خانواده های کشور را 83.9 درصد اعلام کرده است. این یعنی مردم برای خرید همان سبد کالا و خدمات همیشگی، باید به طور میانگین نزدیک به 84 درصد بیشتر از سال گذشته پول پرداخت کنند، در حالی که بیشتر آن ها افزایش درآمد چشمگیری نداشته اند.

به قول معروف، تورم با سرعت یک چیتا می دود، در حالی که درآمدها با سرعت یک لاک پشت حرکت می کنند. در چنین شرایط سختی، مفهوم شیرین و لذت بخش پس انداز به هدفی تبدیل شده است که هر روز از دسترس خانواده ها دورتر و دورتر می شود.

امیررضا، شهروند 38 ساله، درباره این وضعیت می گوید: تا همین دو سال پیش می توانستیم بخشی از درآمدمان را برای آینده پس انداز کنیم، اما اکنون به نقطه ای رسیده ایم که مجبوریم همان پس اندازهای قبلی را هم خرج کنیم. البته منظورم از خرج کردن، سرمایه گذاری جدید نیست، بلکه صرفاً خریدهای روزانه برای زنده ماندن و گذران زندگی است.

این صحبت ها را باید در کنار یک قانون مهم اقتصادی قرار داد: وقتی هزینه های زندگی از میزان درآمدها بیشتر می شود، پس انداز اولین چیزی است که از سبد خانواده حذف و قربانی می شود. نکته نگران کننده این است که نرخ پس انداز ملی برای خانواده ها در سال 1402 به 25.9 درصد از تولید ناخالص داخلی کاهش یافته است که یکی از پایین ترین سطح ها در سال های اخیر به شمار می رود.

اگر در کوچه و خیابان به حرف های مردم دقت کنیم، می بینیم که بیشتر آن ها نیز حرف های امیررضا را تکرار می کنند. کوچک تر شدن سفره ها، گرانی بی سابقه و سخت تر شدن تامین هزینه های ابتدایی زندگی، مهم ترین نگرانی این روزهای جامعه است. اما اگر با دقت بیشتری به الگوی مصرف جامعه نگاه کنیم، نشانه های عجیبی از یک تضاد بزرگ بین سبک زندگی و میزان درآمد می بینیم.

یکی از این نشانه های عجیب، رواج خریدهای قسطی است. اما این بار صحبت از خرید اقساطی کالاهای گران قیمت مثل ماشین یا لوازم خانگی نیست. ما با پدیده قسطی شدن خرید گوشت، نان، پنیر، لباس و کالاهای اساسی روبه رو هستیم؛ اتفاقی که تا همین چند ماه پیش، حتی تصور کردنش هم خنده دار و غیرممکن به نظر می رسید.

همه این موارد به خوبی نشان می دهد که حتی کالاهای مصرفی و روزمره نیز وارد چرخه بدهی شده اند. بنابراین مردم نه تنها کمتر از قبل خرید می کنند، بلکه مجبورند خریدهای ضروری خود را به بخش های کوچک تر، فوری تر و قابل تحمل تر تقسیم کنند.

نکته مهمی که باید بدانیم این است که چنین رفتارهایی فقط مخصوص مردم ما نیست. سال هاست که اقتصاددانان و روان شناسان در سراسر جهان، برای توضیح این نوع تصمیم گیری ها از یک مفهوم علمی به نام مصرف جبرانی استفاده می کنند.

به زبان ساده، مصرف جبرانی دقیقاً همان لحظه ای است که افراد برای جبران کردن یک کمبود، یک شکست یا احساس عقب ماندگی در زندگی، به خرید کردن پناه می برند. واقعیت این است که خرید کردن فقط برای رفع نیاز فیزیکی نیست. مصرف کالاها ارزش های روانی مهمی دارد و به افراد کمک می کند تا شکاف ها و دردهای روانی خود را ترمیم کنند.

انسان ها همیشه انگیزه دارند تا بین آنچه واقعاً هستند ، آنچه دوست دارند باشند و آنچه باید باشند یک هماهنگی ایجاد کنند. وقتی این هماهنگی به دلیل مشکلات اقتصادی از هم می پاشد، خرید کردن به ابزاری برای بازسازی این تعادل تبدیل می شود. روان شناسان می گویند انسان همیشه در تلاش است تا تصویری که از خودش در ذهن دارد را به آن تصویر ایده آلی که آرزویش را دارد، نزدیک کند.

زمانی که یک فرد متوجه این تضاد در درون خود می شود، احساس ناخوشایندی پیدا کرده و استرس روانی شدیدی را تجربه می کند. به همین دلیل، برای حفظ آرامش روانی خود به سمت رفتارهای جبرانی کشیده می شود.

در این حالت، مصرف جبرانی می تواند دو شکل داشته باشد: یا فرد مستقیماً چیزی می خرد که حس کمبودش را برطرف کند، یا با خرید یک کالای خاص و نمادین، تصویری از خود به دیگران نشان می دهد که با آرزوها و خواسته هایش هماهنگ تر است.

کاملیا، دختر جوان 21 ساله ای است که چهار سال تمام با دقت پس انداز کرد تا بتواند یک دوربین عکاسی حرفه ای بخرد. اما وقتی بالاخره پول هایش به حد نصاب رسید، قیمت دوربین به دلیل تورم پر کشید و دقیقاً دو برابر کل پس انداز او شد.

کاملیا درباره احساس آن روزهایش می گوید: وقتی دیدم نمی توانم دوربین بخرم، با خودم گفتم اگر این پول را تبدیل به گوشی آیفون نکنم، سال آینده با همین مبلغ فقط می توانم یک کیلو سبزی از بازار بخرم! به هر حال، با دوربین این گوشی هم می توانم عکس های باکیفیت و خوبی بگیرم.

اطرافیان نزدیک کاملیا به خوبی می دانند که او تمام دوره های آموزش آنلاین عکاسی را گذرانده بود و وقتی به آرزویش نرسید، چقدر از نظر روحی سرخورده شد. اما همکاران و غریبه ها فقط ظاهر قضیه را دیدند؛ آن ها کاملیا را به چشم یک دختر موفق و مستقل دیدند که توانسته برای خودش یک گوشی آیفون گران قیمت بخرد!

خواهر کاملیا درباره این تصمیم می گوید: کاملیا در واقع پولش را در کالایی سرمایه گذاری کرد که هنوز برای دیگران قابل دیدن و ارزشمند است. برای او، خرید یک آیفون بسیار منطقی تر از نگه داشتن پول نقدی بود که هر روز بی ارزش تر می شد.

اگر با دقت به این ماجرا نگاه کنیم، متوجه می شویم که آیفون، لباس های مارک دار یا حتی یک سفر کوتاه، دیگر فقط یک کالای ساده نیستند. این کالاها در واقع پیام هایی درباره شخصیت و موقعیت فرد به جامعه مخابره می کنند. مصرف کننده با خرید آن ها سعی می کند احساس شکست خود را پنهان کرده و تضادهای درونی اش را از بین ببرد.

این دقیقاً همان احساس مهمی است که به دلیل بی ثباتی اقتصاد، از مردم ما گرفته شده است: احساس نداشتن کنترل و اراده بر آینده خود.

وقتی افراد می بینند به اهداف بزرگشان نمی رسند، نیازهایشان را به بخش های کوچک تر خرد می کنند تا به خودشان ثابت کنند هنوز روی زندگی شان کنترل دارند. بنابراین، وقتی می بینیم جوانی که هنوز ماشین و خانه ای ندارد، تمام پولش را می دهد و یک گوشی پرچم دار می خرد، نمی توانیم بگوییم که او عقل اقتصادی ندارد. او در واقعیت، در حال خریدن آینده ای است که در آن نتوانسته به فرد ایده آل خود تبدیل شود و حالا سعی می کند حداقل بخشی از آن هویت را برای خودش بازسازی کند.

منبع: فرارو