عباس عراقچی، وزیر امور خارجه در یادداشتی نوشت: آنگاه که تاریخ در بزنگاه های سرنوشت ساز در جست وجوی نام هایی برای ثبت شکوه ایستادگی یک ملت برمی آید، به قامت هایی می رسد که نه تنها زمانه خویش، بلکه افق های آینده را نیز درنوردیده اند؛ رهبر شهید آیت الله سید علی خامنه ای رضوان الله علیه از تبار همان قله های استوار است؛ شخصیتی که در سال های رهبری خویش، دیپلماسی را از سطح مناسبات سرد قدرت و کنش های صرفا اداری، به مرتبه ای از معنا، هویت و رسالت تمدنی ارتقا داد و سیاست خارجی را به زبان گویای کرامت یک ملت بدل ساخت.

تجربه های دشوار سال های اخیر که با تحمیل دو جنگ تجاوزکارانه آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه کشور عزیزمان همراه بود، به روشنی نشان داد که دیپلماسی در نقاط عطف تاریخی، نه صرفا ابزار تنظیم روابط، بلکه آیینه ای از هویت و اراده ملی است؛ میراثی که از رهبر شهید در عرصه سیاست خارجی برجای مانده، دقیقا از همین جنس است؛ روایتی زنده از پیوند میان عزت ملی، حکمت سیاسی و مصلحت سنجی هوشمندانه که در میان امواج پرتلاطم تحریم، فشار، تهدید و جنگ جایگاهی متمایز برای جمهوری اسلامی ایران رقم زده است.

این سرمایه بیش از هر چیز بر اصل بنیادین استقلال استوار است؛ استقلالی که نه به معنای انزوا، بلکه به مفهوم حضوری فعال، اثرگذار و در عین حال غیروابسته در نظام بین الملل تعریف می شود؛ در این منظومه فکری، دیپلماسی زمانی معنا می یابد که ملت خود را موضوع تعامل بداند، نه ابزار معامله؛ از این رو، سیاست خارجی جمهوری اسلامی همواره کوشیده است با حفظ خطوط قرمز هویتی، باب گفت و گو را با جهان مفتوح نگاه دارد.

میراث ایشان فراتر از چارچوب های تنگ نظریه های تقلیل گرای واقع گرایانه یا لیبرال، بر بنیانی محکم و عمیق از هویت اسلامی-ایرانی استوار است؛ بنیانی که در آن، منافع ملی در امتداد ارزش ها تعریف می شود، نه در تعارض با آن ها؛ در این چارچوب، تلفیق آرمان گرایی با واقع بینی از ویژگی های بنیادین این مکتب فکری است، زیرا نظام بین الملل عرصه تزاحم منافع است، اما فقدان آرمان، دیپلماسی را به معامله ای بی روح و بی حقیقت فرو می کاهد.

در سطح نقش آفرینی منطقه ای و بین المللی، این میراث تجلی کنشگری هنجارساز بود؛ جایی که حمایت از نهضت های مقاومت در کنار پایبندی به اصل عدم مداخله، الگویی متوازن از تعهد اخلاقی و التزام حقوقی ارائه کرد؛ در این نگاه، دیپلماسی به معنای مشارکت در بازتعریف معنا و عدالت در نظام جهانی است؛ در امتداد آن، نگاه منطقه ای ایشان بر پایه اعتماد به ظرفیت های بومی و پیوند های تاریخی و تمدنی استوار بود؛ نگاهی که امنیت را نه محصول ائتلاف های تحمیلی، بلکه نتیجه هم افزایی ملّت های منطقه می دانست.

براساس تعالیم ایشان بود که دیپلماسی جمهوری اسلامی ایران در قالب دیپلماسی مقاومت محور شکل گرفت؛ دیپلماسی که بر پایه حفظ استقلال، ایستادگی و شجاعت در برابر فشار های خارجی رشد و نمو یافته و در همین مسیر حرکت می کند؛ در این چارچوب، مقاومت صرفا به معنای تقابل نیست، بلکه در کنار آن، بهره گیری از عقلانیت و فنون دیپلماتیک برای پیشبرد اهداف سیاست خارجی اهمیت اساسی دارد؛ از این رو، دیپلماسی موفق و کارآمد ترکیبی از پایداری در دفاع از اصول و تدبیر در تعامل با دیگران است؛ به گونه ای که هم اقتدار ملی حفظ شود و هم زمینه های همکاری و اثرگذاری فراهم گردد.

نظریه پردازی چنین مکتبی به محور مقاومت در منطقه این فرصت را داد که با نگاهی فراتر از معادلات مقطعی، بتواند الگویی از کنش راهبردی ارائه دهد که تأثیرات آن محدود به سیاست های روزمره نمانده و در سطوح عمیق تری از تحولات منطقه ای و فرامنطقه ای نمود یافته است.

مفهوم دیپلماسی مقاومت در این منظومه جایگاهی محوری دارد؛ مفهومی که بیانگر نوعی بازدارندگی فعال و بالا بردن هزینه های سلطه گری برای قدرت هاست، به گونه ای که سیاست خارجی کشور بتواند با بهره گیری از این راهبرد، از موضعی مقتدر و هم تراز وارد گفت و گو های جهانی شود و در شکل دهی به قواعد بازی نیز نقش آفرینی نماید.

بی تردید، آنچه از رهبر شهید برجای مانده، صرفا خاطره ای در تاریخ نیست، بلکه نقشه راهی زنده برای آینده است؛ نقشه ای که می تواند جمهوری اسلامی ایران را در مسیر تعامل سازنده، عزتمند و اثرگذار در نظام بین الملل هدایت کند؛ ایشان با نگاهی ژرف و افقی فراتر از زمانه، دیپلماسی را از انفعال رهانید و آن را به کنش عزتمندانه ارتقا داد؛ ساحتی که در آن ایران نه بازیگری حاشیه ای، بلکه کنشگری معنادار و اثرگذار در معادلات جهانی است؛ و در آن، استقلال نه فاصله از جهان، بلکه مبنای تعامل برابر و احترام متقابل به شمار می آید.

و اینک، در تداوم آن تفکر و گذشته درخشان، سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران همچنان بر شانه های اندیشه شهید حضرت آیت الله العظمی سید علی خامنه ای رضوان الله علیه استوار ایستاده است؛ اندیشه ای که در آن قدرت نه در سلطه، بلکه در همکاری معنا یافته است و دیپلماسی نه در سازش، بلکه در عزت، حکمت و صلابت تبلور می یابد؛ افقی که همواره گشوده خواهد ماند و بی تردید، تاریخ، روایت استمرار آن را از زبان نسل های آینده بازخواهد گفت.