سردار رضا رستگاری، فرمانده یگان حفاظت محیط زیست از کمبود تعداد محیط بانان کشور خبر داده است. به گفته او، در حال حاضر هر یک محیط بان به جای 12 نفر کار می کند. یعنی به جای آن که هر نفر، مسئول حفاظت از هزار هکتار زمین حفاظت شده باشد، به تنهایی از 12 هزار هکتار محافظت می کند.

به گزارش فرارو، رستگاری وعده جذب نیروی متخصص و همچنین به کارگیری فارغ الحصیلان هنرستان های محیط بانی را داده؛ اما با وجود این، محیط بانان و جنگل بانان همچنان جان خود را کف دست می گذارند و با عوامل انسانی و حیوانی در چالشند. شاید خشن ترین پرونده تاریخ جنگلبانی ایران، مربوط به رییس اداره منابع طبیعی ماسال باشد که پس از مقابله با متخلفان ربوده شد و به شکل فجیعی شکنجه و به قتل رسید. عاملان پرونده در نهایت دستگیر و اعدام شدند.

در حالی که بسیاری از محیط بانان از خطر شکارچیان مسلح می گویند، برومند نجفی با خطر دیگری روبه رو شد: خطر استفاده از سلاح سازمانی؛ او در جریان ماموریت به خودروی متخلفان شلیک کرد ولی مرگ یکی از سرنشینان باعث شد خودش متهم به قتل شود و حتی تا آستانه اجرای حکم قصاص پیش برود. پرونده ای که به نمادی از بلاتکلیفی حقوقی محیط بانان تبدیل شد و پرسشی بدون پاسخ مطرح کرد: پس چرا محیط بانان اسلحه دارند، اگر اجازه به کارگیری آن وجود ندارد؟

در مناطق حفاظت شده زاگرس، به ویژه دنا نیز چندین محیط بان طی سال های مختلف در درگیری با شکارچیان غیرمجاز زخمی یا کشته شدند. این پرونده ها هر مرتبه، مسئله کمبود نیرو، تجهیزات و پشتیبانی را به مسئولان گوشزد می کردند.

با این حال، همه جان باختگان با گلوله کشته نشده اند. در سال های اخیر تعدادی از نیروهای منابع طبیعی و فعالان محلی هنگام مهار آتش سوزی جنگل ها و مراتع جان خود را از دست داده اند. برخی در محاصره آتش گرفتار شدند و برخی وسعت حریق و کمبود امکانات امدادی امانشان نداد و نتوانستند از منطقه خارج شوند.

بخش کمتر دیده شده اما به تقابل محیط بانان و جنگل بانان با خرس، پلنگ، گراز و دیگر گونه های وحشی بازمی گردد. در بسیاری از این موارد، ماموران تلاش کرده اند بدون آسیب به حیوانات ماجرا را مدیریت کنند که حاکی از رعایت اخلاق حرفه ای آن هاست. پس محیط بانانی وجود دارند که با وجود در اختیار داشتن سلاح، از شلیک مستقیم به حیوانات خودداری کرده و خودشان آسیب دیده اند.

از تعداد دقیق کشته شدگان، آمارهای متفاوتی وجود دارد. برخی فقط محیط بانان سازمان حفاظت محیط زیست را شامل می شوند و برخی دیگر جنگل بانان منابع طبیعی را هم در بر می گیرند. با این حال، تقریبا همه گزارش های رسمی بر یک موضوع اتفاق نظر دارند: حفاظت از طبیعت در ایران، سال ها با هزینه ای سنگین برای نیروهای خط مقدم این حوزه همراه بوده است.

در دهه 1360 و 1370، غالب حوادث در رسانه ها انعکاس نیافت. اخبار درگیری محیط بانان با شکارچیان غیرمجاز یا متجاوزان به منابع طبیعی از محدوده رسانه های محلی فراتر نمی رفت و بسیاری از پرونده ها هرگز به حافظه عمومی راه پیدا نکرد.

از دهه 1380 به بعد اما ابعاد خشونت آشکارتر شد. در این سال ها، شماری از محیط بانان در کمین شکارچیان مسلح هدف گلوله قرار گرفته و تعدادی از جنگل بانان نیز در مقابله با قاچاقچیان چوب و متصرفان اراضی ملی جان خود را از دست دادند. برخی از این پرونده ها به حدی تکان دهنده بودند که هنوز هم بین فعالان محیط زیست نقل می شود؛ یکی از شناخته شده ترین پرونده ها به ناصر پیروی، رییس اداره منابع طبیعی ماسال بازمی گردد. او در اردیبهشت 1384 ربوده شد و جسدش را چند روز بعد در جنگل های گیلان پیدا کردند. وی به شکل فجیعی شکنجه و سرش با تیغ موکت بری از بدن جدا شده بود. پرونده او در نهایت با دستگیری و اعدام عاملان اصلی به پایان رسید اما هنوز هم یکی از تلخ ترین نمونه های خشونت علیه حافظان منابع طبیعی کشور به شمار می رود.

دهه 1390 را می توان یکی از پرهزینه ترین دوره ها برای محیط بانان ایران دانست. در این سال ها چندین محیط بان در درگیری مستقیم با شکارچیان غیرمجاز کشته شدند. برخی در کمین مهاجمان مسلح جان باختند و برخی دیگر هنگام تعقیب متخلفان هدف تیراندازی قرار گرفتند. بسیاری از این پرونده ها به بازداشت و محکومیت عاملان انجامید ولی در برخی موارد هم خیر.

همزمان با افزایش این قبیل حوادث، بحث حمایت قانونی از محیط بانان نیز جدی تر شد. کشته شدن چند محیط بان شناخته شده، موضوع تجهیز نیروها، حمایت قضایی، بیمه و ارتقای جایگاه شغلی آنان را بارها در مجلس و دولت مطرح کرد. با این حال، فعالان محیط زیست معتقدند شکاف میان مسئولیت های سنگین محیط بانان و امکانات در اختیار آنها همچنان پابرجاست.

در دهه 1400 نیز این روند متوقف نشد. علاوه بر درگیری با شکارچیان غیرمجاز، تعدادی از نیروهای حفاظت از منابع طبیعی و محیط زیست در جریان مهار آتش سوزی جنگل ها و مراتع یا ماموریت های حفاظتی جان خود را از دست داده اند. برخی پرونده ها به نتیجه قضایی رسیده و عاملان محکوم شده اند اما در مواردی نیز هنوز ابهام هایی درباره سرنوشت نهایی پرونده ها وجود دارد؛ غلامرضا حیدری، محیط بان گیلانی، در ارتفاعات دیلمان با خرس مادری روبه رو شد که دو توله همراهش بودند. خرس به او حمله کرد و آسیب جدی به دستانش وارد آورد ولی حیدری با وجود در اختیار داشتن سلاح به حیوان شلیک نکرد. او بعدها گفت نمی خواسته به خرس یا توله هایش آسیبی برسد. روایت او برای بسیاری از فعالان محیط زیست، نمادی از تعهد محیط بانان به حفاظت از حیات وحش حتی در شرایط خطرناک بود.

بنابراین، آنچه امروز در آمار کمبود نیرو دیده می شود را باید فراتر از یک شاخص عددی در نظر گرفت. پشت هر محیط بان یا جنگل بانی که باید به تنهایی از هزاران هکتار عرصه طبیعی حفاظت کند، ده ها سال تجربه، خطر و فداکاری نهفته است. مسیری که برای برخی با گلوله شکارچیان، برای بعضی با مقابله با قاچاقچیان چوب و برای تعدادی دیگر نیز با حوادثی پایان یافته که نامشان را به تاریخ حفاظت از طبیعت ایران پیوند زده است.

منبع: فرارو