فرارو محمد عیاش، تحلیلگر ارشد مسائل خاورمیانه در روزنامه القدس العربی

به نقل از روزنامه القدس العربی، هیچ نشانه روشنی از موفقیت یادداشت توافق امضاشده در ژوئن 2026 (خرداد 1405)، موسوم به یادداشت اسلام آباد دیده نمی شود.

این سند 14 ماده ای در ابتدا با هدف برقراری آتش بس دائمی و آغاز دور جدیدی از مذاکرات پیرامون برنامه هسته ای ایران تدوین شد. با این وجود، متن توافق از همان روزهای نخست، بازتاب دهنده شکاف عمیق و بنیادین میان اهداف و انتظارات دو طرف بود.

در حالی که تهران و واشنگتن تلاش داشتند از طریق این کانال دیپلماتیک، زمینه ای موقت برای کاهش تنش های فزاینده سیاسی و اقتصادی فراهم کنند، متغیرهای ژئوپلیتیکی، معادلات پیچیده نظامی و بحران های امنیتی منطقه همچنان به قوت خود باقی ماند و به سدی محکم در برابر شکل گیری یک روند پایدار تبدیل شد.

در این میان، دونالد ترامپ، رییس جمهور آمریکا، در اقدامی که چندان هم دور از انتظار نبود، به طور رسمی پایان اعتبار یادداشت تفاهم با ایران را اعلام کرد. وی با اتخاذ ادبیاتی تند، این سند را توافقی منسوخ و مرده خواند و مسیر دیپلماسی فعلی با تهران را به عنوان اتلاف وقت توصیف کرد.

ترامپ با طرح این ادعا که بسترها و شرایط شکل گیری این توافق دیگر موضوعیت ندارد، ایران را به وقت کشی و فقدان اراده جدی برای پایبندی به تعهدات دوجانبه متهم ساخت. بر مبنای همین رویکرد، دولت کنونی آمریکا بار دیگر استراتژی استفاده از اهرم های فشار نظامی و اقتصادی را در رأس اولویت های سیاست خارجی خود قرار داد.

پس از آنکه واشنگتن ادعا کرد ایران از اجرای ترتیبات امنیتی مرتبط با کشتیرانی در تنگه هرمز عقب نشینی کرده است، تنش ها به نقطه جوش رسید. ایالات متحده با تغییر آرایش نظامی خود در منطقه، تهدیدات بی سابقه ای را مبنی بر احتمال انجام حملات هدفمند علیه منافع ایران مطرح کرد و سطح تنش ها در خلیج فارس را به بالاترین حد ممکن رساند.

رییس جمهور آمریکا همچنین از این بحرانِ تازه، به عنوان یک اهرم فشار برای سنجش میزان وفاداری و همراهی متحدان سنتی واشنگتن بهره برداری کرد. او با انتقاد صریح از مواضع منفعلانه برخی کشورهای عضو پیمان ناتو از جمله اسپانیا، خواستار اتخاذ رویکردی تهاجمی تر و منسجم تر علیه تهران شد.

با این وجود، بررسی رفتار سیاسی ترامپ نشان می دهد که او با وجود اعلام مرگ این یادداشت تفاهم، درهای دیپلماسی را به طور کامل قفل نکرده است؛ وی صراحتاً اشاره کرده که در صورت تأیید تیم مذاکره کننده دولت، امکان استمرار گفت وگوها با تهران منتفی نیست. در نقطه مقابل، دستگاه دیپلماسی تهران قویاً معتقد است که رویکردهای مداخله جویانه، تحرکات نظامی آمریکا و اقدامات یک جانبه واشنگتن، مقصر اصلی تضعیف این توافق بوده و عملاً آن را از حیز انتفاع ساقط کرده است.

از منظر این تحلیل منطقه ای، تحرکات مستمر بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسراییل، برای تضعیف و به بن بست کشاندن یادداشت تفاهم میان تهران و واشنگتن کاملاً مشهود است. استقبال سریع و صریح وی از تصمیم ترامپ مبنی بر پایان دادن به این توافق، دقیقاً در راستای پازل راهبردی اسراییل ارزیابی می شود.

تل آویو همواره به دنبال تحقق مجموعه ای از اهداف امنیتی بوده است که در متن توافق آتش بس و تفاهم نامه اسلام آباد، عمداً یا سهواً نادیده گرفته شده بودند. فراتر از آن، اسراییل در شرایط ملتهب کنونی، بیش از هر زمان دیگری در پی تثبیت برتری نظامی و تقویت موقعیت راهبردی خود در منطقه خاورمیانه است.

بر اساس ارزیابی های صورت گرفته، دستگاه های اطلاعاتی و محافل سیاسی-امنیتی اسراییل بر این باور بودند که یادداشت تفاهم اخیر، نتوانسته بود دغدغه ها و مطالبات حیاتی تل آویو را تأمین کند. بنابراین، رژیم اسراییل تلاش کرد تا با تشدید عامدانه فشارهای نظامی و خلق واقعیت های میدانی جدید در منطقه، این مطالبات را به طرفین توافق دیکته کند.

در رأس این خواسته های امنیتی، جلوگیری از حفظ هرگونه زیرساخت و ظرفیت غنی سازی اورانیوم در داخل خاک ایران، انهدام کامل ذخایر اورانیوم با غنای بالا و اعمال محدودیت های فلج کننده بر توسعه برنامه موشک های بالستیک دوربرد جمهوری اسلامی قرار دارد.

در کنار پرونده هسته ای و موشکی، یکی دیگر از دغدغه های اسراییل، توقف پشتیبانی های لجستیکی، مالی و نظامی ایران از محور مقاومت است. تل آویو به شدت خواهان قطع این شریان های حمایتی از حزب الله لبنان و سایر گروه های هم پیمان در نوار غزه، عراق و یمن است.

همزمان، کابینه نتانیاهو تمام توان خود را به کار بسته تا مانع از آن شود که ایران، از رهگذر توافق با آمریکا، به دستاوردهایی نظیر کاهش تحریم ها و آزادسازی دارایی های بلوکه شده ارزی دست یابد. اسراییل به خوبی آگاه است که هرگونه گشایش اقتصادی، مستقیماً به احیای توانمندی مالی تهران برای پشتیبانی مؤثرتر از متحدان منطقه ای اش منجر خواهد شد.

در همین چارچوب تحلیلی، نتانیاهو امضای یادداشت تفاهم را به مثابه سیگنالی از سوی دولت واشنگتن برای پایان دادن به درگیری ها و عقب نشینی آشکار از دکترین فشار حداکثری تفسیر می کرد.

از دیدگاه مقامات اسراییلی، این تغییر رویکرد کاخ سفید می توانست در عرصه بین المللی یک پیروزی دیپلماتیک و دستاورد سیاسی قابل توجه برای تهران به شمار آید. به همین دلیل، ارتش اسراییل با دامن زدن به تنش ها و گسترش دامنه درگیری ها در جبهه هایی نظیر لبنان، سوریه و غزه، تلاش کرد تا مانع از تثبیت هرگونه توافقی شود که آزادی عمل نظامی تل آویو یا حضور نیروهای همسو با ایران در مناطق مورد مناقشه را تضمین کند.

در راستای همین استراتژی، نتانیاهو با اصرار بر تداوم استقرار نیروهای نظامی اسراییلی در مناطقی که آن ها را کمربندهای حائل امنیتی می نامد، تلاش می کند قواعد جدیدی را در میدان تثبیت کند. او این حضور را امری حیاتی و کاملاً مستقل از هرگونه توافق احتمالی میان تهران و واشنگتن معرفی کرد.

واقعیت های پنهان در روند امضای یادداشت تفاهم میان آمریکا و ایران تا آنجا پیش رفت که از نگاه تصمیم گیران اسراییلی، روابط استراتژیک و دیرینه واشنگتن و تل آویو با چالشی بی سابقه مواجه شد. بر اساس این خوانش، اسراییل توافق مذکور را زنگ خطری برای ایجاد شکاف در روابط خود با آمریکا و همچنین تلاشی برای مهار آزادی عمل خود در برابر ایران تلقی می کرد.

این در حالی بود که کابینه افراطی اسراییل آرزو داشت جنگ تا تحقق اهدافی همچون تغییر بنیادین در ساختار سیاسی ایران، مهار کامل برنامه هسته ای، تقابل یک جانبه با نیروهای هم پیمان تهران و توقف کامل یا کاهش برد موشک های جمهوری اسلامی ادامه یابد.

فروپاشی عملی یادداشت تفاهم و ازسرگیری تبادل اتهامات متقابل میان مقامات تهران و واشنگتن، پیش از هر چیز شکنندگی و ناپایداری این توافق را آشکار کرد. این وضعیت مه آلود، بازتاب دهنده اختلاف عمیق و ساختاری دو طرف بر سر امکان دستیابی به یک مکانیزم حل وفصل واقعی و همچنین نبودِ تضمین های اجرایی و مؤثر بود.

با در نظر گرفتن این بن بست، خاورمیانه اکنون در آستانه ورود به موج سوم جنگ قرار گرفته؛ مرحله ای که پتانسیل آن را دارد تا آخرین فصل از این رویاروییِ پیچیده باشد.

اظهارات اخیر دونالد ترامپ نیز به روشنی ثابت می کند که هیچ چشم انداز روشن و امیدبخشی برای حل وفصل این بحران وجود ندارد. سیگنال های موجود، بیش از آنکه نشان دهنده آرامش باشند، از آمادگی برای دور تازه ای از درگیری ها حکایت دارند و تنها زمان آغاز آن نامشخص است.

در همین راستا، گزارش ها از برنامه ریزی های عملیاتی فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) برای حمله به شمار زیادی از اهداف، نشان می دهد که این اهداف راهبردی از پیش شناسایی، ارزیابی و برای سناریوهای احتمالی اولویت بندی شده اند.

در تحلیل نهایی، باید پذیرفت که وضعیت طبیعی در روابط جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا، بر مدار تقابل و رویارویی استوار است. با توجه به ماهیت و شخصیت سیاسی دونالد ترامپ و همچنین مواضع جمهوری اسلامی، محتمل ترین سناریوی پیش رو، نه یک مصالحه پایدار، بلکه استمرار و تداوم رویارویی های نظامی و امنیتی است. تحولات روزهای آینده مشخص خواهد کرد که این تقابل در نهایت به چه سرانجامی خواهد رسید.