وسط کلاس آنلاین بودیم که ناگهان صدای مهیب انفجار به گوش رسید. تنها چند ثانیه گذشته بود که یکی از زبان آموزان در گروه مجازی نوشت: زدند . در آن لحظه، کلاس کاملاً از حالت رسمی و آموزشی خود خارج شد و تمام حواس ها به این سمت رفت که چه اتفاقی رخ داده و کجا هدف قرار گرفته است.

به گزارش فرارو، چند دقیقه بعد، روند کلاس دوباره جریان پیدا کرد و معلم تدریس را از همان جمله ای که نیمه کاره رها شده بود، پی گرفت؛ اما فضای روانی کلاس ها از آن روز به بعد دستخوش تغییرات عمیقی شد. حتی در شرایط کنونی نیز، کافی است صدای بوق ممتد یک کامیون یا کوبیده شدن محکم درِ خانه ای از خیابان به گوش برسد تا چند نفر به صورت ناخودآگاه از جای خود بپرند و با اضطراب به سمت پنجره برگردند.

در ماه های پرالتهاب گذشته، آموزشگاه های زبان در سطح کشور یا به طور کامل کرکره ها را پایین کشیدند و یا برای بقا به بستر آنلاین پناه بردند. شرایط به گونه ای رقم خورد که برخی از زبان آموزان کتاب های آموزشی خود را در خانه هایی که با شتاب ترک کرده بودند، جا گذاشتند؛ گروهی دیگر برای دسترسی به اینترنت پایدار مجبور شدند تا حیاط خانه همسایگان بروند و عده ای نیز بدون هیچ گونه خداحافظی، برای همیشه با کلاس های زبان وداع کردند.

ساناز، مدرس زبان انگلیسی، روزهای دشوار برگزاری کلاس های آنلاین را با جزییات به خاطر می آورد: یک نفر از زبان آموزان می گفت کتاب هایم همراهم نیست و دیگری از قطعی مداوم اینترنت گلایه می کرد. در میانه برگزاری یکی از جلسات، یکی از شاگردان دوربینش را روشن کرد و دیدیم که روی چمن نشسته و گوسفندان در اطرافش در حال چرا هستند؛ او در واقع از روستای محل سکونتشان در حال پیگیری درس ها بود.

مدتی بعد، همان دانش آموز توضیح داد که تلفن همراهش تنها در حیاط خانه همسایه قابلیت اتصال به شبکه را داشته است. او برای اینکه از سرفصل های آموزشی عقب نماند، هر جلسه با پوشیدن کاپشن از خانه خارج می شد و یک ساعت و نیمِ تمام در سرمای استخوان سوز می ایستاد تا بتواند در کلاس شرکت کند.

برای دانش آموزی دیگر، شرایط به حدی پیچیده شد که یک ترم تحصیلی کامل را بدون در اختیار داشتن کتاب درسی سپری کرد. هر بار که مدرس از او می خواست تصویری از تکالیف انجام شده اش ارسال کند، با بهانه ای جدید از این کار طفره می رفت. در پایان ترم مشخص شد که این فرد پس از نقل مکان به شهرستان، موفق به تهیه کتاب آموزشی نشده و تمام مباحث ترم را صرفاً از طریق عکس هایی مطالعه کرده است که هم کلاسی هایش در شبکه های اجتماعی برای او ارسال می کردند.

ساناز در ادامه می گوید که این مشکلات تنها به دسترسی اینترنت محدود نمی شد و پلتفرم های برگزاری کلاس نیز با اختلالات جدی مواجه بودند: فایل های صوتی برای برخی از شاگردان باز نمی شد، پیام های متنی من به عنوان معلم گاهی به دستشان نمی رسید و در مواقعی، فقط پیام های ارسالی از سوی زبان آموزان روی صفحه پدیدار می شد؛ گویی هر یک از ما در کلاسی کاملاً مجزا و منفرد حضور داشتیم.

افسانه، سوپروایزر دپارتمان زبان آلمانی در یکی از آموزشگاه های شناخته شده و معتبر تهران، معتقد است که همان چند هفته وقفه آموزشی، تأثیری بسیار عمیق تر از آنچه تصور می شد بر روند یادگیری زبان آموزان بر جای گذاشت: ما کلاس های آنلاین را با چالش ها و زحمات فراوانی برگزار می کردیم. اینترنت به صورت مداوم قطع و وصل می شد و بسیاری از افراد اساساً امکان ورود به پلتفرم را پیدا نمی کردند. از یک مقطع زمانی به بعد، دیگر هیچ کس انرژی، حال و حوصله لازم برای ادامه این روند فرسایشی را نداشت.

آقای بهرامی، مدیر یکی از آموزشگاه های باسابقه زبان انگلیسی، تأیید می کند که آمار حضور در برخی کلاس ها هنوز به روال عادی و پیش از بحران بازنگشته است: از یک کلاس سیزده نفره، حدود پنج تا شش نفر دیگر هرگز به آموزشگاه مراجعه نکردند. برخی از آن ها صراحتاً اعلام کردند که با سیستم آنلاین یادگیری مطلوبی ندارند و گروهی دیگر نیز بدون ارائه دلیل خاصی، روند آموزش را متوقف کردند.

کلاس های این آموزشگاه تا پیش از آغاز جنگ، میزبان 14 یا 15 زبان آموز بودند، اما اکنون این آمار به پنج یا شش نفر تقلیل یافته است. او در ادامه می افزاید: البته کلاس های سطوح مقدماتی و پایه همچنان متقاضیان خود را دارند، اما هرچه سطح آموزشی بالاتر می رود و به دوره های پیشرفته می رسیم، تعداد صندلی های خالی نیز به همان نسبت افزایش می یابد.

ساناز در این زمینه توضیح می دهد که آموزشگاه محل کار او برای حفظ برخی از دوره ها، ناگزیر به ادغام کلاس ها شده است: مدیریت تصمیم گرفت سه کلاس مجزا را در یک کلاس ادغام کند و در نهایت، تنها یک کلاس شانزده نفره تشکیل شد. آمار ثبت نام ها به قدری افت کرده بود که آن ها عملاً چاره و راهکار دیگری پیش روی خود نمی دیدند.

اما ریشه این ریزش ها تنها در خستگی از فرآیند یادگیری خلاصه نمی شود. در دپارتمان زبان آلمانی که افسانه مدیریت آن را بر عهده دارد، اکثریت قریب به اتفاق زبان آموزان با هدف مهاجرت تحصیلی یا کاری در کلاس ها شرکت می کنند. بنابراین، زمانی که فعالیت سفارتخانه ها به حالت تعلیق درآمد و دریافت وقت ویزا به یک مأموریت غیرممکن تبدیل شد، بسیاری از این افراد ترجیح دادند برنامه های آموزشی خود را موقتاً متوقف کنند.

افسانه می گوید: آن ها استدلال می کردند وقتی هیچ چشم انداز روشنی برای رفتن وجود ندارد و مشخص نیست اصلاً بتوانند مهاجرت کنند یا خیر، دلیلی برای ادامه پرداخت هزینه ها و صرف زمان نمی بینند؛ که البته باید پذیرفت حق کاملاً با آن ها بود.

او بر این باور است که این توقف روند آموزشی صرفاً به دپارتمان آلمانی محدود نماند، بلکه در کلاس های آموزش زبان فرانسه و ترکی استانبولی نیز به وضوح مشاهده شد. با این وجود، به گفته وی، زبان انگلیسی به دلیل برخورداری از کاربردهای عمومی تر و گسترده تر، آسیب کمتری از این شرایط پرالتهاب دریافت کرده است.

مدتی بعد، عامل قدرتمند دیگری نیز به فهرست موانع زبان آموزان افزوده شد: فشارهای فزاینده اقتصادی. افسانه ماجرای یکی از زبان آموزان منظم و پرتلاش خود را روایت می کند که همواره بدون غیبت در کلاس ها حاضر می شد، اما یک روز اعلام کرد که به دلیل تعدیل نیرو در محل کارش، شغل خود را از دست داده و دیگر توانایی پرداخت شهریه کلاس ها را ندارد.

آقای بهرامی نیز با تأیید این موضوع می گوید که خانواده ها در شرایط فعلی اقتصادی، بدون هیچ گونه تعارفی درباره تغییر اولویت های معیشتی خود صحبت می کنند: پدر یا مادر زبان آموز صراحتاً بیان می کند که در حال حاضر، یادگیری زبان از سبد اولویت های اساسی زندگی شان خارج شده است. آن ها تأکید می کنند که مسئله نخواستن نیست، بلکه واقعاً از لحاظ مالی توانایی پرداخت هزینه ها را ندارند.

این فشارهای سنگین اقتصادی تنها به زبان آموزان محدود نمانده و گریبان گیر مدیران آموزشگاه ها نیز شده است. از هزینه های سرسام آور اجاره بها و مالیات گرفته تا تأمین حقوق مدرسان و هزینه های جاری، همگی در حالی به قوت خود باقی اند که تعداد کلاس ها و به تبع آن، درآمدهای مؤسسات به شدت کاهش یافته است.

افسانه معتقد است که در این زنجیره، بیشترین فشار و آسیب متوجه مدرسانی شده است که دستمزدشان مستقیماً به تعداد جلسات برگزارشده بستگی دارد و از هیچ گونه پوشش بیمه ای نیز برخوردار نیستند: وقتی کلاسی به حد نصاب نرسد و تشکیل نشود، طبیعتاً حقوقی هم به استاد تعلق نمی گیرد. برای بسیاری از همکاران ما، چند هفته تعطیلی آموزشگاه به معنای سپری کردن چند هفته زندگی بدون هیچ گونه درآمدی است.

در اولین جلسه پس از آتش بس که کلاس ها مجدداً به صورت حضوری برگزار شدند، ساناز احساس کرد که شرایط روحی شاگردان به هیچ وجه عادی نیست: فضا به گونه ای بود که انگار بچه ها سه یا چهار ماه را در تعطیلات طولانی تابستانی گذرانده اند و حالا به محیط مدرسه بازگشته اند. فراموش می کردند تکالیفشان را انجام دهند، برای امتحانات آماده نبودند و حتی در نوشتن املای صحیح کلمات ساده نیز دچار مشکل می شدند؛ مهارت دیکته آن ها به طرز چشمگیری افت کرده بود.

اما مسئله ای که بیش از هر چیز ذهن او را به خود مشغول کرد، واکنش های عصبی و هراسان برخی از زبان آموزان به صداهای بلند و ناگهانی بود: هنوز هم وقتی یک کامیون سنگین از کنار ساختمان آموزشگاه عبور می کند یا صدای کوبیده شدن محکمی از سمت خیابان به گوش می رسد، بچه ها بی اختیار و ناخودآگاه می گویند زدند . ممکن است گاهی این کلمه را به شوخی بر زبان بیاورند، اما واقعیت این است که ترس و دلهره عمیق را می توان به وضوح در چهره ها و نگاه هایشان تماشا کرد.

از دیدگاه افسانه، ریشه اصلی این مشکلات در از بین رفتن انگیزه های فردی نهفته است: زمانی که درهای سفارتخانه ها بسته باشند و هیچ کس نتواند با قاطعیت بگوید که آیا امکان مهاجرت برایش فراهم خواهد شد یا نه، کاملاً طبیعی است که انگیزه و اشتیاق برای ادامه مسیر یادگیری نیز تحلیل برود. او با یادآوری هفته های پس از جنگ می گوید که در آن مقطع، برخی از افراد با وضعیت روحی بسیار نامساعدی در کلاس حاضر می شدند؛ عده ای عزیزانشان را از دست داده بودند، گروهی شغلشان را از دست داده بودند و بسیاری دیگر تنها در گردابی از بلاتکلیفی و ابهام دست وپا می زدند.

آقای بهرامی نیز از زاویه مدیریتی به همین پدیده بلاتکلیفی می پردازد: در گذشته و پیش از بروز این بحران ها، ما در ابتدای هر سال، برنامه آموزشی و تقویم اجرایی کل سال مؤسسه را تدوین می کردیم. کاملاً مشخص بود که هر ترم در چه تاریخی آغاز می شود و چه زمانی به پایان می رسد؛ یا اگر تعطیلات رسمی پیش می آمد، می دانستیم چگونه جلسات جبرانی را برنامه ریزی کنیم. اما در حال حاضر، این برنامه ریزی های بلندمدت سالانه به برنامه ریزی های روزمره و هفتگی تقلیل یافته است. ما اکنون مجبوریم هر هفته شرایط را ارزیابی کنیم تا ببینیم آیا اصلاً امکان برگزاری کلاس ها به صورت حضوری وجود دارد یا خیر!

شرکت در کلاس های آموزش زبان، در واقع نخستین گام در مسیر طولانی مهاجرت به شمار می رود. به همین دلیل، بسته شدن مقطعی سفارتخانه ها یا توقف ارائه برخی خدمات کنسولی، تأثیرات مخرب خود را به صورت کاملاً مستقیم بر نمودار درآمدی آموزشگاه های زبان نشان می دهد.

با توجه به حواشی مربوط به لغو مکرر یا تعلیق های مقطعی آزمون آیلتس (IELTS) در ایران، بسیاری از متقاضیان حالا ناچارند ریسک و هزینه های سفر به کشورهای همسایه نظیر ترکیه، ارمنستان، امارات متحده عربی یا جمهوری آذربایجان را به جان بخرند. این افراد علاوه بر پرداخت هزینه دلاری آزمون، باید بار مالی خرید بلیت پرواز، رزرو اقامتگاه و همچنین گرفتن چند روز مرخصی از محل کار خود را نیز متحمل شوند.

در فضای شبکه های اجتماعی نیز می توان ردپای پررنگ نگرانی از این هزینه های نجومی را مشاهده کرد. در بخش نظرات اخبار مربوط به آیلتس یا مهاجرت، کاربرانی با گلایه نوشته اند که هزینه سفر و اقامتشان، به مراتب از هزینه ثبت نام خود آزمون بیشتر شده است . گروهی از کاربران از تعویق اجباری برنامه های مهاجرتی خود سخن گفته اند و عده ای دیگر تأکید کرده اند که با توجه به شرایط فعلی، ترجیح داده اند شرکت در آزمون را به زمان نامشخص دیگری موکول کنند .

با وجود تمامی این چالش ها و موانع، راهروهای آموزشگاه ها هنوز کاملاً خالی از جمعیت نشده اند. ساناز با لحنی امیدوارانه تر می گوید که این روزها تعدادی از زبان آموزان قدیمی دوباره به کلاس ها بازگشته اند: آن ها می گویند که صرفاً به دلیل مجازی شدن روند آموزش، کلاس ها را رها کرده بودند و حالا که شرایط برگزاری حضوری مجدداً فراهم شده، مشتاقند مسیر یادگیری خود را از سر بگیرند.

افسانه نیز با وجود تمام خسارت های مالی و روانی سنگینی که آموزشگاه و کادر آموزشی متحمل شده اند، امیدوار است که این وضعیت نابسامان موقتی باشد: من شخصاً فکر می کنم که شرایط دوباره رو به بهبودی خواهد رفت. انسان ها بالاخره پس از عبور از بحران ها، مجدداً به سر کلاس های درس برمی گردند. یادگیری زبان مهارت و نیازی نیست که اهمیت و ضرورت خود را در دنیای امروز از دست بدهد.

در نهایت، واقعیت این است که برخی از زبان آموزان به کلاس ها بازگشته اند، برخی هنوز در تردیدند و نیامده اند، و برخی دیگر شاید برای همیشه با یادگیری زبان خداحافظی کرده باشند. با نگاه کردن به صندلی های خالی آموزشگاه ها، نمی توان به سادگی قضاوت کرد که کدام یک از این افراد به دلیل سایه وحشت از تنش های نظامی رفته اند، کدام یک مسیر مهاجرت را در پیش گرفته اند و کدام یک از آن ها تنها به دلیل ناتوانی در تأمین شهریه و فشارهای اقتصادی، عطای آموزش را به لقایش بخشیده اند.

منبع: فرارو