به نقل از خبرآنلاین، روزگار ناخوش دانشگاه ادامه دارد، دانشگاه های کشور یا گرفتار سقوط رتبه علمی هستند یا به دلیل تحریم ها اجازه ورود به رتبه بندی های بین المللی ندارند. مدتی قبل بود که گزارش رتبه بندی کیو اس (QS یکی از نظام های اعلام رتبه بندی دانشگاه های جهان) منتشر شد، گزارشی که تصویری نگران کننده از جایگاه دانشگاه های ایران در مقایسه با رقبای منطقه ای ارائه می دهد. براساس این گزارش، ترکیه با حضور 25 دانشگاه، بیشترین سهم را در میان کشورهای منطقه در این رتبه بندی دارد. پس از آن، عربستان سعودی با 22 دانشگاه و امارات متحده عربی با 12 دانشگاه قرار گرفته اند، اما سهم ایران تنها 11 دانشگاه است. فاصله دانشگاه های ایران با رقبای منطقه ای نیز در جایگاه های برتر به خوبی قابل مشاهده است؛ دانشگاه نفت و مواد معدنی ملک فهد عربستان در رتبه 63 جهان قرار گرفته، دانشگاه خلیفه امارات رتبه 147 را به خود اختصاص داده و دانشگاه فنی استانبول ترکیه در جایگاه 279 ایستاده است.

این در حالی است که دانشگاه تهران به عنوان برترین دانشگاه ایران، با سقوط 45 پله ای نسبت به سال گذشته، به رتبه 367 جهان رسیده است. آنچه بیش از همه در گزارش امسال جلب توجه می کند، افت جایگاه همه دانشگاه های ایرانی در مقایسه با سال گذشته است؛ روندی که نشان می دهد هیچ یک از دانشگاه های کشور نتوانسته اند جایگاه جهانی خود را حفظ کنند.

پژوهش زیر سایه تحریم و کمبود بودجه

درهمین باره جعفر توفیقی، وزیر اسبق علوم به خبرآنلاین گفته بود: بخش زیادی از این افت نتیجه ی کاهش فعالیت های پژوهشی در ایران است. نخبه هایی که در دانشگاه ها فعالیت می کنند نیاز به توسعه کارهای پژوهشی دارند اما چنین امکانی برای شان وجود ندارد.

با اشاره به همین موضوع کارن ابری نیا، استاد دانشگاه تهران و دبیر کانون صنفی استادان دانشگاهی ایران به خبرآنلاین می گوید: انتشار مقالات از چند جهت اثرگذار است. یکی اینکه مقالات، حاصل فعالیت های پژوهشی استادان و دانشجویان هستند و این فعالیت های پژوهشی به مواد اولیه، تجهیزات و دستگاه های مختلف نیاز دارد. تهیه این تجهیزات نیز به دلیل تحریم ها با دشواری همراه است و دانشگاه ها ناچارند به نوعی تحریم ها را دور بزنند یا به هر نحوی این وسایل را تهیه کنند.

او ادامه می دهد: برای مثال، سال گذشته معاونان پژوهشی وزارت بهداشت و وزارت علوم آماری ارائه می کردند که براساس آن، برای تهیه تجهیزات پژوهشی، هزینه تمام شده هر دلار برای دانشگاه ها حدود 300 تا 350 هزار تومان می شد؛ یعنی علاوه بر قیمت خرید دستگاه، هزینه های اضافی ناشی از تحریم نیز پرداخت می شد و در نهایت هزینه تأمین تجهیزات به این ارقام می رسید.

ابری نیا بیان می کند: این مسئله کار را بسیار سخت کرده است. اکنون در دانشگاه تهران، تجهیزات پژوهشی ما اصلاً به روز نیست و در مقایسه با دانشگاه های حتی کشورهای اطراف نیز عقب مانده است. با این حال، پژوهشگران ما توانسته اند انتشارات علمی قابل توجهی داشته باشند که موجب شده در برخی حوزه ها جزو 20 دانشگاه برتر قرار بگیریم. این نشان می دهد که کیفیت و کمیت کار پژوهشگران ما بسیار بالاست.

وقتی تحریم، دانشگاه های ایران را از رتبه بندی جهانی حذف می کند

همان طورکه اشاره شد محدودیت های ناشی از تحریم ها سبب شده تهیه امکانات لازم برای پژوهش دانشگاه سخت یا در مواردی غیرممکن شود، در چنین وضعیتی عقب ماندن از دانشگاه های کشورهای منطقه چندان عجیب به نظر نمی رسد. اما مواجهه دانشگاه با پژوهش و تولید علم فقط به ماجرای کمبود امکانات یا تجهیزات برنمی گردد، گاهی تحریم ها مستقیم تاثیر می گذارند و مراکز بین المللی رتبه بندی از پذیرش دانشگاه های ایران خودداری می کنند، اتفاقی که برای دانشگاه های ایران در رتبه بندی تایمز افتاده همین است، در پی حذف دانشگاه های ایرانی از رتبه بندی پایداری و تأثیرگذاری (Sustainability Impact Ratings) تایمز که در روزهای اخیر بازتاب یافت، مؤسسه تایمز در پاسخ تحریم ها را دلیل عدم پذیرش مؤسسات ایرانی در این رتبه بندی اعلام کرد. به گزارش ایسنا، بهروز رسولی، استادیار پژوهشگاه ایرانداک و متخصص علم سنجی، حذف دانشگاه های ایران از رتبه بندی تأثیرگذاری تایمز را نتیجه مستقیم تحریم ها دانست. به گفته او، مؤسسه تایمز عضویت در شبکه پایداری و تأثیرگذاری را شرط حضور در این رتبه بندی قرار داده بود، اما به دلیل تحریم ها از پذیرش دانشگاه های ایرانی خودداری کرد. رسولی تأکید کرد که مشکل، انتقال پول یا پرداخت هزینه عضویت نبود؛ زیرا دانشگاه هایی مانند دانشگاه تهران آمادگی پرداخت را داشتند و امکان انجام پرداخت های بین المللی نیز وجود داشت. به گفته او، شرکت برگزارکننده به دلیل نگرانی از تبعات همکاری با مؤسسات ایرانی، از پذیرش آنها خودداری کرده است.

درهمین باره قبل تر جعفر توفیقی به خبرآنلاین گفته بود: متاسفانه برخی ژورنال های علمی خارجی که پذیرای مقاله های ایرانی ها بودند اعلام می کنند به دلیل تحریم از پذیرش مقالات ایرانی معذور هستند، البته چنین اقدامی جای تاسف دارد که مسائل علمی و سیاسی را بهم ربط می دهند اما به هرشکل این طور رفتار می کنند، کارشان غیرعادلانه است.

انزوای علمی؛ هزینه سنگین حذف از رتبه بندی های جهانی

با اشاره به همین وضعیت ابری نیا به خبرآنلاین می گوید: تحریم ها از جهت دیگر نیز به صورت مستقیم بر انتشار مقالات اثر می گذارند. برای مثال، در برخی موارد دیده شده که بعضی مجلات، بدون هیچ دلیلی، مقالات را حتی پیش از داوری رد می کنند. خیلی ساده اعلام می کنند که این مقاله در حوزه فعالیت ما نیست؛ در حالی که به نظر می رسد این برخورد نیز به نوعی ناشی از تحریم ها یا مسائل مشابه باشد و به شکل غیرمستقیم اعمال شود.

او ادامه می دهد: حالا اینکه نهادی که شما به آن اشاره می کنید، به طور مستقیم اعلام کرده به دلیل تحریم ها دانشگاه های ایران را نمی پذیرد، نشان می دهد که مشکل سیاست خارجی ما باید به نحوی حل شود؛ چون این مسئله بر دانشگاه، اقتصاد و حوزه های مختلف کشور تأثیر می گذارد.

استاد دانشگاه تهران بیان می کند: وقتی به این رتبه بندی ها نگاه می کنیم، می بینیم تقریباً همه دانشگاه های دنیا تلاش می کنند در آنها حضور داشته باشند و رتبه خود را ارتقا دهند، چون این رتبه بندی ها نوعی استاندارد علمی محسوب می شوند و نشان می دهند دانشگاه در چه جایگاهی قرار دارد. اگر ما به طور کامل از این نظام های رتبه بندی خارج شویم، در واقع ارتباط خود را با دنیا قطع کرده ایم؛ مثل این است که دور خودمان دیوار بکشیم و دیگر با کسی ارتباط نداشته باشیم. در چنین شرایطی، به تدریج دچار پسرفت خواهیم شد. این رتبه بندی ها شاخصی هستند که نشان می دهند دانشگاه های کشور ما در چه سطحی قرار دارند. اگر بخواهیم در آینده تعداد دانشجویان بین المللی را افزایش دهیم، همین رتبه بندی ها بر جذب آنها اثرگذار است. اگر دیده نشویم، طبیعتاً جذب دانشجوی بین المللی نیز دشوارتر خواهد شد.